Berhem Salih

Berhem Salih (Kürtçe: بەرھەم ساڵح; Arapça: برهم صالح), bir Kürt siyasetçisi, diplomat ve eğitimci olup Irak’ın siyasal ve hükümetsel yapısında önemli rol oynamıştır. Süleymaniye’de doğan Salih, Patriotic Union of Kurdistan (PUK) hareketinin önde gelen isimleri arasında yer almakta, uluslararası ilişkiler, ekonomik reform ve eğitim alanlarında çok yönlü katkılar sunmuştur. 12 Eylül 1960 doğumlu olan Salih, Irak’ın 8. Cumhurbaşkanı olarak görev yapmasının yanı sıra, 2025 yılı sonunda Birleşmiş Milletler Mülteciler Yüksek Komiserliği (UNHCR)’nin başına seçilmişdir.¹²³⁴

Doğum ve Aile Hayatı

Berhem Ahmed Salih, 12 Eylül 1960 yılında Irak’ın Kürdistan Bölgesi’nin önemli şehirlerinden Süleymaniye’de doğmuştur. Bir Kürt ailesinde dünyaya gelen Salih, çocukluğu ve gençliği Saddam Hüseyin rejiminin baskıcı ortamında geçmiştir.³¹

Salih, botanikçi ve kadın hakları aktivisti olan Dr. Sarbagh Salih ile evlidir. Çiftin iki çocukları vardır. Sarbagh Salih, Kürt Botanik Vakfı’nın kurucusu ve başkanı olarak İl çevreci ve sosyal çalışmalarda aktif rol oynamıştır.⁴⁵⁶

Erken Yaşam ve Gençlik

Barham Salih’in erken yaşamı, Saddam Hüseyin’in Ba’ath rejiminin kuşatıcı ortamında şekillenmiştir. 1979 yılında, sadece 19 yaşındayken, Salih iki kez tutuklanmıştır. Tutuklamanın nedeni, Kürt ulusal hareketine katılmakla ilgili iddiaydı; Salih, Süleymaniye’de protestoculara fotoğraf çekmiş olarak suçlanmıştır.²⁷¹

Tutuksuz kalacağı Kerkük’teki Özel Soruşturma Komisyonu hapishanesinde 43 gün detaylı bir şekilde işkence görmüştür. Bu dönem, Salih’in hayatında travmatik bir etapt teşkil etmiş, ancak onun direniş ve insan hakları bilincini de derinleştirmiştir.⁷¹³

Serbest bırakıldıktan sonra, Salih liseyi tamamlayıp ardından baskıdan kaçınmak için Birleşik Krallık’a göç etmiştir. Bu kaçış, onun uluslararası yaşamının başlangıcı olmuş ve eğitim olanakları sunmuştur.¹³

Eğitim

Barham Salih, Birleşik Krallık’ta yüksek eğitimini sürdürmüştür. Akademik başarısı ve multidisipliner yaklaşımı onun gelecekteki başarılarının temelini oluşturmuştur.

Cardiff Üniversitesi: 1983 yılında İnşaat Mühendisliği ve Yapı Tasarımı alanında lisans derecesi almıştır. Bu derece, Salih’in yapısal ve teknik alanlarda güçlü bir temel sağlamıştır.⁵⁸⁴

Liverpool Üniversitesi: 1987 yılında İstatistik ve Bilgisayar Uygulamaları Mühendislikte doktora derecesini tamamlamıştır. Bu doktora, Salih’in veri analizi, istatistik modelleme ve teknik hesaplama konularında uzmanlaşmasını sağlamıştır.⁸⁹⁴

Salih akıcı olarak Kürtçe, Arapça ve İngilizceyi konuşmaktadır.¹⁰¹¹⁵

Kariyer ve Siyasi Yaşamı

Patriotic Union of Kurdistan’da Erken Dönem

1976’nın sonunda, Salih Patriotic Union of Kurdistan (PUK) hareketine katılmıştır. PUK üyeliğinin ilk yıllarında, Salih Avrupa’da parti üyesi olmuş, ardından Avrupa’daki ve özellikle Londra’daki dış ilişkiler konularından sorumlu hale gelmiştir.¹²³¹

Bu londra döneminde, Salih üniversitede eğitimini tamamlarken aynı zamanda PUK’un uluslararası temsilciliği görevlerini de yürütmüştür. Bu çift rol, onun siyasetle akademiayı birleştiren eşsiz bir yaklaşım geliştirmesine yardımcı olmuştur.

Kürdistan’ın Libere Edilmesi Sonrası

1992 yılında, Körfez Savaşı sonrasında Kürdistan Ba’ath rejiminden kurtulmuştur. Bu kritik dönemde, Salih PUK liderliğinin ilk konferansında bir liderlik pozisyonuna seçilmiş ve Kürdistan Bölgesel Yönetimi (KRG) için ABD temsilciliğine atanmıştır.¹²

ABD’de görev döneminde, Salih Kürdistan’ın Batı ile ilişkilerini iyileştirmede aktif bir rol oynamıştır.¹²

Süleymaniye Başbakanı (2001-2004)

2001 yılında, Barham Salih Kürdistan Bölgesi Yönetimi’nin Süleymaniye İdaresi’nin Başbakanı olmuştur. Bu görev, Salih’in kurumsal yönetim becerilerini test etmiş ve geniş-çaplı reformlar yapma fırsatı sunmuştur.¹³³¹²

Salih’in bu ilk başbakanlık döneminde öne çıkan başarıları arasında:

Eğitim ve Altyapı Geliştirme: Bölgesel gelişim projeleri
Kurumsal Reformlar: İdari verimliliği artırma
Uluslararası İşbirliği: Dış ülkelerle diplomatik ilişkiler

Federal Hükümet Dönemleri (2004-2009)

2003 yılında Saddam Hüseyin’in rejimi yıkıldıktan sonra, Irak’ın yeniden yapılanması süreci başlamıştır. Barham Salih bu dönemde önemli federal görevlerde bulunmuştur.

Başbakan Yardımcısı – Geçici Hükümet (2004): Salih, Irak Geçici Hükümeti’nde Başbakan Yardımcılığı görevine atanmıştır.⁵¹

Planlama Bakanı (2005): Salih, Irak’ın ekonomik ve kurumsal planlamasından sorumlu Planlama Bakanlığı pozisyonuna yükselmiştir.¹⁵

Başbakan Yardımcısı – Ekonomik Portföy (2006-2009): Bu kritik dönemde, Salih ekonomik işlerden sorumlu Başbakan Yardımcısı olarak, Irak’ın ekonomik kalkınması ve istikrarı için çalışmıştır. Aynı zamanda, Salih Ekonomik Komitesi’nin Başkanı olarak görev yapmıştır.⁸⁵¹¹²

Uluslararası Irak Paktı (International Compact with Iraq)

Salih’in en önemli başarılarından biri Uluslararası Irak Paktı (International Compact with Iraq) tarafından tasarlanması ve müzakere edilmesidir. Bu pakt, Irak ve uluslararası toplum (BM ve Dünya Bankası gibi kuruluşlar) arasında karşılıklı taahhüdler çerçevesinde bir işbirliği mekanizmasıdır.¹⁴¹

Pakt’ın temel hedefleri arasında şunlar yer almaktadır:

Irak’ın refah, demokratik ve federal bir ülke olarak kurulması
Barış içinde yaşanması hem ülke içinde hem de bölge ve dünya ile
Ekonomik ve sosyal kalkınma programları
Uluslararası standartlara uygunluk ve yönetişim reformları

İkinci Başbakanlık Dönemi (2009-2012)

Salih, 2009 Kürdistan seçimlerinde Kurdistani Listesi’nin başına geçmiş, listesi 111 koltuğun 59’unu kazanmıştır.¹

2009-2012 yılları arasında Salih, Nechervan İdris Barzani’nin yerine Kürdistan Bölgesi Yönetimi’nin Başbakanı olmuştur. Bu dönem, Salih’in idari liderlik yeteneklerinin en belirgin şekilde gösterildiği zamanlardan biri olmuştur.¹

2011 Kürt Protestoları ve Direniş

Başbakanlığı döneminde, Salih 2011 Kürt protestoları sırasında ilk gensoru talebine karşı dayanmayı başarmıştır. Protestolar, Değişim Hareketi (Movement for Change) öncülüğünde, Sulaymaniye merkezli olarak yolsuzluk ve sosyal adalet talepleriyle yapılmıştır.¹⁵¹

Protestolara rağmen, Salih hükümetinin istikrarı korunmuş ve reformlara devam edilmiştir.

Enerji ve Petrol Diplomasisi

2011 yılında, Salih’in başbakanlığı döneminde Kürdistan Bölgesi ExxonMobil ile tarihsel bir anlaşma imzalamıştır. Bu anlaşma altı blokta keşif haklarını kapsayarak, Kürdistan’ın uluslararası enerji sektöründe konumunu pekiştirmiştir.¹⁶¹

Ancak bu anlaşma, merkezi Irak hükümeti ile ciddi anlaşmazlıklara yol açmış, Bağdat anlaşmayı yasa dışı ilan etmiştir. Salih, 2007 yapılı bir Hidrokarbon Kanunu’ndan yararlanarak ve merkezi hükümetle müzakereleri derinleştirerek sorunu çözme arayışına girmiştir.¹⁶

Başbakanlıktan Ayrılış

5 Nisan 2012’de Salih, KDP-PUK koalisyon anlaşmasının bir parçası olarak başbakanlık görevini Nechervan İdris Barzani’ye devretmiştir.¹

Muhalefet Dönem: Demokrasi ve Adalet İçin Koalisyon (2017-2018)

Eylül 2017’de, Salih PUK’dan ayrılarak kendi oposisyon partisini kurmuştur: Demokrasi ve Adalet İçin Koalisyon (CDJ). Bu karar, Salih’in partinin içinde yaşanan güç çatışmalarının ardından alınmıştır.¹⁷¹

Salih’in parti kuruş açıklamasında, PUK liderliği Jalal Talabani ve muhalif lider Nawshirwan Mustafa’nın ölümleri ardından Kürt siyaseti yapısında değişiklik yapma hedefi vurgulanmıştır. Koalisyon, Gorran ve Komal dahil diğer muhalif partileri birleştirmeyi amaçlamıştır.¹⁷

2018 Irak parlamento seçimlerinde CDJ iki koltuğu kazanmıştır.¹⁷

19 Eylül 2018’de, Salih PUK’a dönüş kararı almıştır ve kendi partisini (CDJ) bırakmıştır. Diğer CDJ üyeleri de Salih’in ardından PUK’a dönmüşler ancak parti liderliği CDJ’nin yaşatılmasını zorunlu tutmuştur.¹⁷¹

Irak Cumhurbaşkanlığı (2018-2022)

Seçilmesi

2 Ekim 2018’de Barham Salih, Irak Parlamentosu tarafından Irak’ın 8. Cumhurbaşkanı olarak seçilmiştir. Seçim sonuçları çarpıcı bir oydur: Salih 219 oy alarak karşısındaki KDP adayı Fuad Hussein’i 22 oyın altında kalmasını sağlamıştır.¹⁸¹⁹²⁰¹

Bu seçim sonucu önemli siyasi çıkarımları barındırmıştır. Arka planda yapılan müzakerelerde KDP’nin Fuad Hussein’i desteklemesi amaçlanmıştır ancak parlamentoda Salih’in kişiliği ve diplomasi itibarı daha güçlü görülmüştür.²¹

Başkanlık Yeminnamesi

Salih, yemin töreninde şu taahhüdü vermiştir: “Irak’ın birliğini koruyacağım. Ben belirli bir grubun başkanı değil, tüm Irak’ın başkanı olacağım.”²⁰

Siyasi ve İnsan Hakları İnisiyatifleri

Yazidi Kız Mağdurlar Kanunu (Yazidi Female Survivors Law)

Salih’in başkanlığının en önemli insani başarısı Yazidi Kız Mağdurlar Kanunu‘dur. Bu kanun, IŞID terör örgütünün Yazidi, Hıristiyan, Türkmen ve Şebak toplulukları üzerine işlediği sistematik cinsel şiddete karşı adalet sağlamayı amaçlamıştır.²²²³

Tasarlanması: Başkan olarak seçildikten sonra, Salih kanunun tasarlanmasını ve Martta Parlamentoya sunulmasını sağlamıştır.²²
İçeriği: Kanun, finansal ve finansal olmayan tazminat, rehabilitasyon, eğitim, arazi hakları, hafıza günü, cinayetlerin soruşturulması ve tanıkların korunmasını içermektedir.²⁴²²
Onaylanması: 8 Mart 2021’de (Uluslararası Kadınlar Günü), Başkan Salih kanunu resmen onaylamıştır.²³²²
Bölgesel Önemi: Bu kanun, Ortadoğu ve Kuzey Afrika bölgesinde cinsel şiddetin tanınması ve tazminat için bir öncü adım teşkil etmiştir.²³

2019 Türk Operasyonuna Kınama

Eylül 2019’da Türkiye’nin Suriye’nin kuzeyine başlattığı “Barış Pınarı Operasyonu” hakkında Salih, şiddetli bir kınama ifadesi yayımlamıştır:²⁵

“Türkiye’nin Suriye’ye askeri müdahalesi ağır bir tırmanıştır; sayısız insani acıya yol açacak, terör örgütlerini güçlendirecektir. Dünya bu felaketi önlemek için birleşmelidir.”²⁶²⁷

2019 Protestoları ve İstifa Krizi

Irak’ın 2019 Ekim ayında başlayan ve “Tişrin Devrimi” (Ekim Devrimi) olarak bilinen kitle protestoları, Salih’in başkanlığının en zor dönemini oluşturmuştur.²⁸

Protesto Nedenleri: Yolsuzluk, işsizlik, yetersiz kamu hizmetleri (elektrik, su), İranlı nüfuz ve mezhepçiliğin sona ermesi talepleri
Şiddetin Yükselmesi: Ekim ayının sonunda, hükümetin canlı mermi kullanmasıyla 200’den fazla kişi yaşamını yitirmiştir.²⁹
Başbakan’ın İstifası: 31 Ekim’de Başbakan Adil Abdul-Mahdi istifa talebinde bulunmuştur.²⁹

Salih’in Cesur Adımı

26 Aralık 2019’da Salih, Basra Valisi Asaad Al Eidani’yi başbakan adayı olarak atamayı reddederek protesto hareketinin istişaresi ile birlikte hareket etmiştir.³⁰²⁸¹
Salih, Parlamento’da “istifa etmeye hazır olduğunu” belirtmiş ancak halkın desteğini alan bu direniş sonuç vermiştir.³¹³⁰

Bu karar, Salih’in insan hakları ve halk iradesine verdiği değeri göstermiş olup, başkanlığının en prestijli anları arasında kabul edilmektedir.

İklim Değişikliği ve Yeşil Ekonomi

12 Eylül 2020’de Salih, Irak’ın Paris İklim Antlaşması’na katılacağını duyurmuştur.³²
Climate Ambition Summit 2020’de (Aralık 2020) konuşma yaparak, Irak’ın yeşil ekonomiye geçişini ve yenilenebilir energiye yatırımını vurgulamıştır.³²

Başkanlık Sonu – Seçilememe

Ekim 2022’de Salih, Cumhurbaşkanlığı seçimlerinde yeniden aday olmuş ancak mağlup olmuştur. Abdul Latif Rashid 162 oy alırken, Salih sadece 99 oy almıştır.³³³⁴

Harvard Kennedy School’da Akademik Görev (2023-2025)

Başkanlıktan ayrıldıktan sonra, Salih Harvard Kennedy School’un Belfer Center for Science and International Affairs’te Senior Fellow konumuna atanmıştır.³⁵³⁶

Bu rolde Salih:

Ortadoğu İnisiyatifi’nde çalışmalar yürütmüş
Uluslararası güvenlik konularında araştırmalar sunmuş
Akademik temele dayalı politika geliştirme alanında katkı sağlamıştır³⁶³⁵

Eğitim Alanında Katkılar

American University of Iraq, Sulaimani’nin Kuruluşu

Barham Salih’in en kalıcı başarılarından biri, 2006-2007 yıllarında American University of Iraq, Sulaimani (AUIS) kurması ve geliştirmesidir.³⁷³⁸³⁹

Kurulma Nedenleri ve Vizyonu:

Irak’ta ilk bağımsız, kar amacısız, Amerikan tarzı liberal sanat üniversitesi olarak tasarlanmıştır³⁹³⁷
Azınlık mezhepleri birleştiren eğitim ortamı yaratma hedefi
Bölge ve Irak genelinde kritik düşünme, iyi iletişim, çalışkanlık ve kişisel bütünlüğü geliştirme amaçı³⁷

Gelişimi:

2007: İlk 10 öğrenci kabul edilmiştir³⁷
2008-2009: 45 öğrenci ile işletme, bilgi teknolojileri ve uluslararası çalışmalar bölümleri kurulmuştur³⁷
Günümüz: Irak’ta en saygın üniversiteler arasında yer almaktadır³⁷

AUIS, BM, UNESCO ve uluslararası eğitim kuruluşları tarafından tanınmış, Irak’ın akademik altyapısını önemli ölçüde güçlendirmiştir.

Dil Yeterlikleri

Barham Salih Kürtçe, Arapça ve İngilizceyi akıcı bir şekilde konuşmaktadır. Bu dil yetenekleri, onun uluslararası diplomat olarak çok önemli bir avantaj sağlamıştır.¹¹¹⁰⁵

Görüşleri ve Yaklaşımı

Reformcu ve Pragmatist Liderlik

Salih, Irak’ın siyaseti yapısında pragmatik ve reformcu bir lider olarak tanımlanmaktadır. Ana görüşleri şunları içermektedir:

Laiklik ve Mezhepçiliğe Karşı Duruş: Irak’ın mezhepsel bölünmeler üstesinden gelmesi gerektiğini savunmuş
Halkçı Demokrasi: Halkın iradesine saygı ve parasızlığın yanında yasalığını vurgulamıştır
Uluslararası İşbirliği: Bölgesel ve küresel kuruluşlarla işbirliğini destekleyici
Ekonomik Kalkınma: Sürdürülebilir kalkınma ve yeşil ekonomiyi öncü yapmıştır

Kayıtsızlık Politikası

Başkanlığında, Salih şu sık vurgulamıştır: “Irak, bölgedeki hiçbir tarafın çatışmasına katılmak istemiyor. Irak ne İran’a ne ABD’ye ne de Suudi Arabistan’a taraf olmak istiyorum.” Bu açıklama, onun Irak’ın bölgesel çıkarlarını koruma kararlılığını göstermiştir.⁴⁰

Uluslararası Tanıma ve Saygı

Barham Salih, uluslararası arenada Ortadoğu’nun en saygıdeğer liderlerinden biri olarak kabul edilmektedir.

BM Genel Sekreteri Antonio Guterres, Salih’in “kıdemli diplomatik, siyasi ve idari liderlik deneyimine” işaret etmiş²
Belfer Center Direktörü Meghan L. O’Sullivan, Salih’i “olağanüstü yetenekli, vizyoner ve cesur bir lider” olarak nitelendirmiştir³⁶
Irak Başbakanı Masrour Barzani, Salih’in UNHCR atanışı hakkında “bir Kürt figürün bu önemli role gelmesinden mutlu olduğunu” ifade etmiştir⁴¹

En Yeni Atanışı: UN Mülteci Komiserliği

Seçilmesi

17-18 Aralık 2025’te, BM Genel Kurulu Barham Salih’i Birleşmiş Milletler Mülteciler Yüksek Komiserliği’nin (UNHCR) başkanı olarak seçmiştir.⁴²³⁵²

Atanışının Önemi

Tarihsel Önem: Ortadoğu’dan 1970’lerden sonra ilk UNHCR başkanı⁴³²
İlk Mülteci Başkan: Mülteci geçmişine sahip ilk UNHCR başkanı⁴⁴²
OECD Dışı İkinci: Salih, OECD dışındaki ülkelerden UNHCR başkanlığını alan sadece ikinci kişidir³⁵

Görev Dönemi

Görevi Başlama: 1 Ocak 2026⁴²²
Dönem Süresi: 5 yıl (2026-2030)²³⁵⁴²
Önceki Komiser: Filippo Grandi (İtalya), 10 yıl hizmet etmiştir

Atanış Açıklaması

Seçilişi sonrasında, Salih şu değerlendirmeyi yapmıştır: “Kendim bir mülteci oldum ve koruma ile destek sayesinde hayatım nasıl değişebileceğini biliyorum. Kişisel tecrübelerim, liderlik yaklaşımımı empati, pragmatizm ve uluslararası hukuka sadık kalma ilkeleriyle yönlendirecektir.”²

Etkileri ve Mirası

Siyasi Etkileri

Barham Salih, Irak Kürdü siyasetinde yenilikçü ve pragmatist bir figür olarak kalacaktır. Onun katkıları:

Kurumsal Yapılaştırma: Bölgesel ve federal yönetim kurumlarında reformlar
Eğitim Modernizasyonu: AUIS aracılığıyla akademik standartların yükseltilmesi
İnsan Hakları Vurgusu: Yazidi Yasası ve diğer insani başarılar
Çevre Bilinci: Yeşil ekonomi ve iklim konularında öncülük

Akademik Etkileri

AUIS’in kurulması, Irak ve Ortadoğu’da liberal sanatlar eğitiminin gelişmesine ve mezhepsel bölünmelerden uzak akademik ortamların oluşturulmasına yol açmıştır.

Uluslararası Düzeyde

Salih’in UNHCR başkanlığı, Ortadoğu’nun ve Kürt toplumunun küresel platformda temsil edilmesinin artırılmasını sağlayacaktır.

Hakkında İddialar ve Eleştiriler

Metin Politikası Tartışmaları

Bazı eleştirmenler, Salih’in başkanlığında bazı beklenen reformların yeterince ilerlemediğini belirtmiştir. Özellikle:

Mezhepsel Sistem Reformu (Muhasasa): Salih’in başkanlığında sistem temelden değişmemiştir
Yolsuzluk Mücadelesi: İdari reformlar rağmen yolsuzluk sorunları devam etmiştir

2022 Seçimi Kayıpları

Salih’in 2022’de cumhurbaşkanlığı seçimlerinde mağlup edilmesi, bazı Kürt çevrelerce onun siyasette “yukarıya tırmanış” hedefinin gerçekleşmediği şeklinde yorumlanmıştır.

Sonuç

Berhem Salih, 20. ve 21. yüzyılın Irak siyasetinin önemli figürlerinden biridir. Gençliğinde Saddam’ın zindanlarında işkence gören bu isim, sonrasında eğitim, diplomasi ve liderlik aracılığıyla toplumunu hizmet etmiştir.

Onun başarıları sadece yönetsel görevlerle sınırlı değildir; eğitim kurumlarının kurulması, insani yasaların geçişi, uluslararası işbirliğinin geliştirilmesi ve çevre konularında öncülük onun çok yönlü katkısını göstermektedir.

2025’te UN Mülteci Komiserliği’ne seçilmesi, Salih’in başka bir sahada büyük sorumluluk almaya hazır olduğunun ve uluslararası toplum tarafından takdir edildiğinin açık göstergesidir.

⁂

B, 20.Yüzyıl, 21.Yüzyıl, Aktivizm, Başûr, Diplomasi, Politika, Siyaset, Sosyal Sorumluluk, Süleymaniye