Cemal Süreya

Cemal Süreya, kimlik adıyla Cemalettin Seber, 1931 yılında Erzincan’da Kürt ve Alevi bir ailede dünyaya gelmiştir. Asıl adı Cemalettin Seber olan şair, annesi Gülbeyaz (nüfus kayıtlarında Güllü) Hanım ve babası Hüseyin Seber‘in ilk çocuğudur. Ailenin diğer çocukları Kemal, Perihan ve Ayten’dir, ancak Kemal küçük yaşta vefat etmiştir.¹²³⁴

Cemal Süreya’nın ailesi Pülümür köyünden Erzincan’a göç etmiştir. 1938 yılında Dersim harekâtı sırasında yaşanan siyasi gelişmeler nedeniyle, ailesi Erzincan’dan sürgün edilmiş ve Bilecik’e yerleşmek zorunda kalmıştır. Bu sürgün deneyimi, şairin yaşamını ve şiirlerini derinden etkilemiştir.³⁴¹

Eğitim Hayatı

Cemal Süreya’nın eğitim hayatı çalkantılı geçmiştir. Yedi yaşında annesini kaybettikten sonra, iyi bir eğitim alması için halasının yanına İstanbul’a gönderilmiştir. İlkokula Beyoğlu 37. İlkokulu’nda başlamış, daha sonra 1942 yılında Bilecik’e geri dönerek Bilecik Birinci İlkokulu’nda eğitimine devam etmiştir.⁵¹

1944 yılında Bilecik Ortaokulu’na başlayan Cemal Süreya, “parasız yatılı” statüsünde okumuş ve özellikle Türkçe ve edebiyat derslerindeki başarısıyla dikkat çekmiştir. 1947-1948 eğitim öğretim yılında Haydarpaşa Lisesi’ne geçmiş ve 1950 yılında buradan mezun olmuştur.⁶¹

Lise eğitiminden sonra 1950 yılında Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Maliye ve İktisat Bölümü’ne kayıt yaptırmış ve 1954 yılında mezun olmuştur. Askerlik döneminde fark dersleri vererek Hukuk Fakültesi’nden de mezun olmuştur.²¹⁶

Memuriyet ve Kariyer Hayatı

Cemal Süreya meslek hayatına 25 Kasım 1954 tarihinde Eskişehir Vergi Dairesi’nde stajyer olarak başlamıştır. 11 Ağustos 1955’te Maliye Müfettiş Muavini olarak İstanbul’a atanmıştır. 7 Ekim 1958’de girdiği yeterlilik sınavı sonucunda beşinci sınıf maliye müfettişi olmuştur.⁷¹²

1961 yılında “Maliye denetim usulleri ve iktisadi devlet teşekkülleri”ni incelemek üzere Paris’e gönderilmiş ve burada bir yıl kalmıştır. Teftiş göreviyle 1963’te Kars ve Ağrı, 1965’te Çanakkale ve Tekirdağ’a gitmiştir.¹⁷

31 Temmuz 1965 tarihinde Maliye Teftiş Kurulu’ndan arkadaşları Sezai Karakoç ve Doğan Yel ile birlikte görevinden istifa etmiş ve günlerini Papirüs dergisini çıkarmakla geçirip, geçimini Fransızca çevirileriyle sağlamıştır. 1971’de tekrar memuriyete dönerek İstanbul Sirkeci’deki Hocapaşa Vergi Dairesi’nde Kontrolörlük yapmıştır.⁷¹

1975 yılının Şubat ayında İstanbul Darphane ve Damga Matbaası Müdürlüğü’ne atanmış, 1978’de Kültür Bakanlığı Kültür Yayınları Danışma Kurulu üyesi olmuştur. Şubat 1982’de “yüksek bürokrat” olarak emekli olmuştur.¹⁷

Özel Hayatı ve Evlilikleri

Cemal Süreya’nın özel hayatı oldukça çalkantılı geçmiştir. 23 Kasım 1953 tarihinde, henüz üniversite öğrencisiyken Seniha Hanım’la evlenmiştir. Bu evlilikten 3 Ağustos 1955’te Ayçe adlı bir kızları olmuştur. Ancak bu evlilik uzun sürmemiş ve yedi yıl süren boşanma sürecinden sonra 1965’te resmen ayrılmışlardır.¹

Ağustos 1967’de Zuhal Tekkanat‘la evlenmiş ve 23 Kasım 1969’da bu evlilikten oğlu Memo Emrah dünyaya gelmiştir. Bu evlilik de uzun sürmemiş ve 1975’te Güngör Demiray’la evlenmiş, aynı yıl boşanmıştır.⁸⁵¹

1980’de Birsen Sağnak‘la evlenen Cemal Süreya, hayatının son yıllarını bu evlilikle geçirmiştir.¹

Edebiyat Hayatı ve İkinci Yeni

Cemal Süreya’nın edebiyatla ilgisi çok küçük yaşlarda başlamıştır. Annesinden dinlediği halk hikâyeleri ve aile çevresinde okunan cenk hikâyeleri onun okuma arzusunun gelişmesine vesile olmuştur.¹

İlk şiiri “Şarkısı – Beyaz” 1953 yılında Mülkiye dergisinde yayınlanmıştır. 1954’lerden itibaren ortaya çıkan İkinci Yeni Hareketi içinde yer alan Cemal Süreya, ilk eseri olan Üvercinka (1958) ile İkinci Yeni’nin güçlü isimlerinden biri haline gelmiştir.⁹¹⁰¹

İkinci Yeni, 1950’li yıllarda Garip şiirine tepki olarak doğmuş bir şiir hareketidir. Cemal Süreya, Edip Cansever, Turgut Uyar, Sezai Karakoç, Ece Ayhan, İlhan Berk ve Ülkü Tamer gibi şairler bu hareketin önde gelen temsilcileridir.¹¹¹²¹³¹⁴

Hareketin isim babası Muzaffer İlhan Erdost‘tur ve şairlerin ilk şiirleri 1951-1959 yılları arasında Pazar Postası gazetesinde yayınlanmıştır. Cemal Süreya bu dergide “Osman Mazlum” müstearıyla yazılar yazmıştır.¹²¹³¹

Şiir Anlayışı ve Poetikası

Cemal Süreya’nın şiir anlayışı dil merkezli bir yaklaşıma dayanmaktadır. Şiiri “dil işi, dilde yangınlar yaratma sanatı” olarak tanımlayan şair, şiirde düzyazıdaki gibi bir anlamın beklenmemesi gerektiğini savunmuştur.¹

Humour ve orijinal imgeler onun şiirlerinde önemli bir yer tutmuştur. Kendi ifadesiyle “humour ve trajik iç içe geçmiştir” onun şiirinde. Şiiri her türlü otoriteye başkaldırı olarak gören Süreya, şiirin kural tanımadığı düşüncesini savunmuştur.⁷¹

Şairlik yaklaşımında “Folklor şiire düşman” anlayışını benimseyen Cemal Süreya, 1956 yılında bu başlıkla bir yazı yayımlamış ve şiirde halk deyimlerine ve folklor unsurlarına fazlasıyla yer verilmesine karşı çıkmıştır.¹⁵

Şiirlerinde daha çok bireysellik, aşk, kadın, erotizm ve cinsellik gibi temalara yer veren Süreya, toplumsal sorunları da uzak çağrışımlı imgelerle ve ince bir alayla ele almıştır.⁷¹

Şiir Kitapları ve Eserleri

Şiir Kitapları:

Üvercinka (1958) – Yeditepe Şiir Ödülü’nü kazanmıştır¹⁶¹⁷
Göçebe (1965) – Türk Dil Kurumu Edebiyat Ödülü’ne layık görülmüştür¹⁸¹⁶
Beni Öp Sonra Doğur Beni (1973)⁹²
Uçurumda Açan (1984)¹⁹²
Sıcak Nal (1988) – Necatigil Şiir Ödülü²⁰²¹
Güz Bitigi (1988) – Necatigil Şiir Ödülü²²²¹²⁰
Sevda Sözleri (1990) – Toplu şiirleri²³²⁴¹⁶

Deneme ve Eleştiri Kitapları:

Şapkam Dolu Çiçekle (1976) – Şiir eleştirileri²⁵²⁶²
Günübirlikler (1982) – Eleştirel denemeler²
Papirüs’ten Başyazılar – Dergi yazıları²⁷²⁸

Papirüs Dergisi

Cemal Süreya’nın edebiyat hayatındaki en önemli projelerinden biri Papirüs dergisidir. Dergi üç farklı dönemde toplamda 53 sayı olarak yayımlanmıştır.²⁹³⁰³¹

İlk sayısı Ağustos 1960’ta yayımlanan dergi, ikinci dönemini Haziran 1966-Haziran 1970 tarihleri arasında yaşamış ve bu dönemde toplam 47 sayı çıkmıştır. Dergi, o yılların en önemli edebiyat dergilerinden biri olmuştur.³⁰

Ülkü Tamer, Edip Cansever, Turgut Uyar, Tomris Uyar, Gülten Akın, İlhan Berk gibi 100’den fazla isim Papirüs’te yazmıştır. Süreya, dergi için Paris’ten getirdiği arabasını bile satmıştır.²⁹³⁰

Çeviri Faaliyetleri

Cemal Süreya önemli bir çevirmen kimliğine de sahiptir. Özellikle Fransızca‘dan kırka yakın kitabı Türkçe’ye çevirmiştir. En çok Guillaume Apollinaire‘den şiir çevirmiştir.³²³³³⁴¹⁸²

Çeviri konusundaki görüşlerini “Çeviri ve Çevirmenler” başlıklı yazısında ortaya koymuş ve çevirmenleri “uluslararası zenginliklerin taşıyıcıları, ileticileri” olarak nitelendirmiştir.³⁴

Batı Edebiyatından Etkilenme

Cemal Süreya, Baudelaire, Rimbaud, Karl Marx, Sartre ve özellikle Guillaume Apollinaire‘den etkilenmiştir. Gerçeküstücülüğün öncülerinden olan Apollinaire’in etkisi, onun şiirlerinde biçimsel ve anlamsal olarak görülmektedir.¹⁸

Batı edebiyatını yakından takip eden şair, özellikle Fransız şairlerin eserlerini incelemiş ve bunların Türk şiirine tanıtılmasında önemli rol oynamıştır.³⁵¹⁸

Ödülleri ve Tanınırlığı

Yeditepe Şiir Ödülü (1959) – Üvercinka için¹⁷
Türk Dil Kurumu Edebiyat Ödülü – Göçebe için¹⁶
Necatigil Şiir Ödülü (1988) – Sıcak Nal ve Güz Bitigi için²⁰

Vefatı ve Anısı

Cemal Süreya, 9 Ocak 1990 tarihinde İstanbul’da kalp yetmezliği nedeniyle 59 yaşında hayatını kaybetmiştir. Kulaksız Mezarlığı‘na defnedilmiştir.³⁶²¹³⁷³⁸³⁹

Vefatından sonra adına bir şiir ödülü konulmuş ve 1997’de Cemal Süreya arşivi yayımlanmıştır. Her yıl ölüm yıl dönümünde mezarı başında anma törenleri düzenlenmektedir.³⁹³⁶

Türk Edebiyatındaki Yeri ve Önemi

Cemal Süreya, Türk şiirinin modernleşmesinde büyük katkılar sağlamış, İkinci Yeni hareketiyle özdeşleşmiştir. Şairlik kimliğinin yanı sıra deneme yazarı, eleştirmen ve çevirmen olarak da önemli işlere imza atmıştır.⁴⁰²⁸¹⁰

Orhan Koçak tarafından İkinci Yeni şiir akımının en etkili kuramcısı olarak görülürken, Yücel Kayıran onu “Türk şiirinin koruyucusu ve gözeticisi” olarak nitelendirmekte ve 1950-1990 arası Türk şiirindeki etkili rolünü “Süreya faktörü” şeklinde tanımlamaktadır.⁴¹

Kendine özgü söyleyiş biçimi ve şaşırtıcı buluşlarıyla, zengin birikimi ile, duyarlı, çarpıcı, yoğun, diri imgeleriyle İkinci Yeni şiirinin en başarılı örneklerini vermiştir. Şiirleri hem Doğu hem Batı dünyasının tarihsel değerlerini yansıtarak insanlık değerlerine katkıda bulunmuştur.³⁶¹⁸

Cemal Süreya, Türk edebiyatının modern döneminin en özgün ve etkileyici şairlerinden biri olarak, günümüzde de etkisini sürdüren zengin bir miras bırakmıştır.

⁂

21.Yüzyıl, Basın ve Yayın, C, Edebiyat, Erzincan, Sanat