Leyla Bedirhan – KurdsWiki

Leyla Bedirhan (1903-1986), 20. yüzyılın başlarında yaşamış, bilinen ilk Kürt kadın modern dans sanatçısı olarak tarihe geçmiştir. Dünya basını tarafından “Kürt Prensesi” olarak anılan Leyla, Kürt tarihinde önemli bir yere sahip olan Bedirhan (Bedirxan) ailesinin mensubu olarak, hem sanat dünyasında hem de kültürel kimlik mücadelesinde öncü bir rol oynamıştır.¹²³⁴

Doğumu ve Erken Hayatı

Aile Kökeni

Leyla Bedirhan, 1903 yılında İstanbul’da dünyaya gelmiştir (bazı kaynaklarda doğum tarihi 1908 olarak da geçmektedir). Babası Abdürrezak Bedirhan, Cizre-Botan Emiri Bedirhan Bey’in torunu olan önemli bir Kürt beyidir. Annesi ise Henriette Hornik Bedirhan, Avusturyalı-Romen Yahudi asıllı başarılı bir dişçi kadındır.⁵²⁶⁷⁸¹

Bedirhan Hanedanının Önemi

Leyla’nın baba tarafından geldiği Bedirhan ailesi, Kürt tarihinde son derece önemli bir yere sahiptir. Cizre-Botan Emiri Bedirhan Bey (1803-1868), Osmanlı İmparatorluğu’na karşı 1841-1847 yılları arasında beş yıllık bir direniş ve isyan gerçekleştirmiş, Kürt beyliklerinin özerkliği için mücadele etmiştir.⁹¹⁰¹¹

Zorunlu Göç ve Mısır Yılları

Leyla’nın babası Abdürrezak Bedirhan’ın, 1906 yılında İstanbul Belediye Başkanı Rıdvan Paşa’nın öldürülmesi olayına karıştığı iddiasıyla önce Trablusgarp’a sürgün edilmesi nedeniyle aile dağılmıştır. Bu süreçte Leyla ve annesi Mısır’a yerleşmek zorunda kalmış, Leyla’nın çocukluğu burada geçmiştir.⁷⁸¹⁵

Eğitimi ve Sanat Hayatının Başlangıcı

Viyana’daki Yıllar

Babasının ölümünden sonra, Leyla annesi Henriette Hornik ile birlikte Viyana’ya taşınmıştır. Bu şehirde yaşamaya başlamasıyla birlikte, hayatının sonuna kadar vazgeçmeyeceği dans tutkusu ile tanışmış ve ilk dans eğitimini Viyana’da almıştır.¹²²⁷

İlk Sahne Deneyimi

Leyla Bedirhan, 1924 yılında ilk kez Avusturya’nın başkenti Viyana’da sahne alarak halkın karşısına çıkmıştır. Aynı yılın yaz aylarında kendisinden söz ettiren Leyla, 11 Kasım günü Viyana’da sahneye çıkarak Kürt Savaş Dansı başta olmak üzere birçok Doğu halkları dansını sergilemiştir.⁴

1925 yılının Şubat ayında ise Stockholm’de halkın karşısına çıkarak Kürt, İran, Türk, Mısır, İspanyol ve Kafkas danslarından örnekler sunmuştur.¹³

Sanat Kariyeri ve Eserleri

Modern Dans Yaklaşımı

Leyla Bedirhan, Asur ve Mısır dans stillerinden esinlenerek oluşturduğu modern dans programı ile Avrupa ve Amerika Birleşik Devletleri’nde gösteriler yapmıştır. Koreografisindeki tarihsel kökeni vurgulamak amacıyla performansını gerçek mekanlarla bir araya getirmiş ve Mısır’da Giza’daki büyük Sfenks’i arkaplan olarak kullandığı bir dans gösterisi gerçekleştirmiştir.¹⁴³¹⁵

Sahnelediği Eserler

Leyla Bedirhan’ın repertuarında şu eserler yer almaktadır:²³

Dürzi Dansı (Danse Druse)
Pers Damgası (Estamp Persane)
Hiyeroglifler (Hiéroglyphe)
Dîlan (Kürt Dansı)
Kürt Savaşçısı (Guerrier Kurde)
Tef (El Tar/Tambourin)
Fellahine

La Scala Milano’daki Başarısı

Leyla Bedirhan’ın kariyerinin en önemli dönüm noktalarından biri, La Scala’da (Milano) 23 Ocak 1932 tarihinde prömiyeri yapılan ve koreografisi Léonide Massine’e ait, Ottorino Respighi’nin “Belkis, Regina di Saba” (Saba Melikesi Belkıs) balesinde Belkıs rolünde dans etmesidir. Bu performansta rol arkadaşı balet David Lichine, Salomon rolündeydi.³¹⁶

Bu bale, 1930’ların sanat dünyasında sahnelenmiş en iddialı eserlerden biri olarak tarihe geçmiş, La Scala Tiyatrosu tarihindeki en önemli oyunlardan biri olarak değerlendirilmiştir.¹⁶³

Kimlik Mücadelesi ve Kültürel Duruş

Kürt Kimliğine Sahip Çıkma

Leyla Bedirhan, dünya basınında kendisine “Arap Prenses” veya “Fars Prenses” denilmesine karşı çıkarak “Hayır ben Kürdüm” diyerek kimliğini savunmuştur. Her fırsatta Kürt olduğunu belirten sanatçı, tüm gösterilerini Kürtçe bir isimle adlandırmıştır.¹⁷¹⁸

Aile İçi Çelişki

Paradoks olarak, dünya basını Leyla’dan bahsederken, Bedirhan ailesinin çıkardığı gazetede onun hakkında tek bir satıra bile yer verilmemiştir. Ailesi, Leyla’nın dans etmesine karşı çıkmış ve bir nevi sansür uygulamıştır.¹¹⁷

Evliliği ve Fransa’daki Yılları

Henri Touache ile Evliliği

Fransa’da kalabilmek için uzun süre birlikte yaşadığı Henri Touache ile 1930 yılında evlenmiştir. Bu evlilik sayesinde çok istediği Fransa’ya taşınarak burada başarısını artırdığı bir sürece girmiştir.¹⁹¹⁵¹

Paris’teki Yaşamı

Leyla Bedirhan, son yıllarını Paris’te geçirmiş ve 2 Rue du Pavillon, Boulogne-Billancourt adresinde ikamet etmiştir. 1950’li yıllarda artık dans yaşamını bırakarak Paris’te bir dans okulu açmış ve sade bir yaşam sürmüştür.²⁰²¹²²

Sanat Çevresi ve Dostlukları

Leyla Bedirhan, sanat dünyasından pek çok önemli isimle dostluk kurmuştur:⁶

Jean Target: Ressam, dans eden kadın figürünün yer aldığı tablosuna “Leila Bederkhan bir Kürt dansı yaparken” ismini vermiştir¹⁴
Madame d’Ora (Dora Philippine Kallmus): Ünlü Viyanalı fotoğrafçı
David Lichine: Bale sanatçısı
Léonide Massine: Koreograf
Alberto Spadolini: Balet sanatçısı
Ruth Bergner: Modern dans sanatçısı

Sosyal Sorumluluk Çalışmaları

Leyla Bedirhan, coğrafyasından hiçbir zaman uzaklaşmamış ve sosyal sorumluluk projelerinde yer almıştır:¹

1940 yılında 1939 Erzincan Depremi mağdurları için gala düzenlemiştir⁶¹
Fransa’nın cephedeki Müslüman askerlerine yardım galası, Odeon Tiyatrosu, 30 Nisan 1940⁶

Son Yılları ve Ölümü

Zorlu Son Dönem

1970’li yıllar Leyla Bedirhan için zorlu yıllardı. 19 Temmuz 1974 yılında eşi Henri Jean Touache’ı yitirdiğinde 35 yıllık evlidiler. Son yıllarında Paris’te tüm varlığını elinden alan vicdansız bir çiftin pençesine düştüğü belirtilmektedir.²¹

Ölümü

Leyla Bedirhan, 26 Aralık 1986 tarihinde Fransa’nın Montauban kentinde 83 yaşında hayatını kaybetmiştir. Son günlerini anne tarafından kuzeninin Cahors’daki villasında geçirmiştir.²²²²¹

Mezarının Keşfi ve Anılması

Mezarın Bulunması

Uzun yıllar mezarının nerede olduğu bilinmeyen Leyla Bedirhan’ın mezarının Paris’te Saint-Cloud Mezarlığı’nda olduğu 2023 yılında keşfedilmiştir. Mezarı bulma çalışmaları, Pascal Boran, Mücahit Özden Hun, Behice Feride Demir, Leyla Safiye, Rohat Alakom, Ahmet Kardam, Osman Aydın ve diğer araştırmacıların özverili çalışmaları sonucunda gerçekleşmiştir.²⁰³

Modern Dönemde Anılması

2015 yılında Mezopotamya Dans topluluğu tarafından “Leyla” adlı bir dans gösterisi sahnelenmiştir. 2024 yılında ise sanat yaşamının 100. yıldönümü anılmıştır.¹⁷⁴

2024 yılının Mart ayında ünlü Kürt opera sanatçısı Pervin Chakar, Paris’te Salle Cortot konser salonunda Leyla Bedirhan’ın anısına bir konser vermiştir.¹⁸

Tarihsel ve Kültürel Önemi

İlkler

Leyla Bedirhan, birçok alanda öncü olmuştur:²³³

İlk Kürt kadın modern dansçı
Kürt kültürünü dünyaya tanıtan ilk Kürt kadın dansçı
Mısır’da Sfenks önünde dans eden ilk modern kadın
La Scala’da İstanbul doğumlu ilk kadın sanatçı (Leyla Gencer’den önce)
İlk Kürt-Yahudi dansçı

Kültürel Miras

Leyla Bedirhan, 20. yüzyılın en önemli Kürt sanatçısı olmakla beraber, onun gibi Avrupa ve dünya sahnelerinde ses getiren bir bale sanatçısını yaşatmak Kürt kültürü için büyük bir moral gücü olmuştur. Sanatçı, kaybettikleriyle eşdeğer hatta katbekat fazla bir ölümsüzlüğü elde ederek öldüğü değerlendirilmektedir.⁴

Sonuç

Leyla Bedirhan, sadece bir dans sanatçısı olmaktan öte, 20. yüzyılın başlarında kadın olmak ve Kürt kimliğini korumak arasında verdiği mücadele ile öne çıkan bir figürdür. Ailesi ve yakın çevresinin tepkisine rağmen dans etmekte ısrar eden, her koşulda Kürt olduğunu belirten sanatçı, dünya sahnelerinde Kürt kültürünü temsil etmiş ve unutulmaz bir miras bırakmıştır. Uzun yıllar unutulmuş olsa da, son yıllarda mezarının bulunması ve çeşitli anma etkinlikleri ile yeniden hatırlanmaya başlanan Leyla Bedirhan, Kürt kültür tarihinin vazgeçilmez simgelerinden biri olarak kabul edilmektedir.

⁂