Mehmet Atlı – KurdsWiki

Mehmet Atlı, 1975 yılında Diyarbakır’ın Bağlar ilçesinde doğmuş, çok yönlü bir Kürt sanatçı, mimar ve akademisyendir. Ergani (Erxenî) kökenli ve on çocuklu bir ailenin altıncı çocuğu olan Atlı, babası demiryolu işçisi olan bir işçi ailesinin fertleridir. Dedesi, kardeşleri ve dayıları da demiryolcu olan Atlı’nın çocukluğu Diyarbakır, İstanbul Sirkeci ve Ankara garlarında geçmiştir.¹²³⁴

Erken Yaşam ve Eğitimi

Çocukluk Dönemi

Mehmet Atlı, Diyarbakır’ın Bağlar semtinin İstasyon Mahallesi’nde, çok kültürlü bir ortamda büyümüştür. Bu mahalle Çüngüşlü Türkmen, Balkan ya da Kafkas göçmeni Türk aileler; Mardinli, Batmanlı Arap aileler; Zazakî ve Kurmancî konuşan Kürt ailelerle Alevi demiryolcu ailelerin bir arada yaşadığı kozmopolit bir yapıya sahipti. Atlı bu çok kültürlü ortamda yetişmesini kendisi için büyük bir şans olarak değerlendirmektedir.⁵⁴⁶

Politik Uyanış

1988 Halepçe Katliamı döneminde ortaokul öğrencisi olan Atlı, ilk kez Kürtlerin kimlik temelli toplumsal muhalefetini gözlemleme fırsatı bulmuştur. 1991 Vedat Aydın cinayeti ve sonrasındaki cenaze töreni de onun siyasi bilincinin şekillenmesinde önemli iz bırakan olaylardan biridir. 1990-1991 yıllarındaki siyasi atmosferin etkisiyle solcu fikirlerle tanışan Atlı, ailesi tarafından güvenlik gerekçesiyle Ankara’ya abisinin yanına gönderilmiştir.⁷⁸

Akademik Eğitimi

İlkokul ve ortaokul öğrenimini Diyarbakır ve Ankara’da tamamlayan Atlı, 2000 yılında Yıldız Teknik Üniversitesi Mimarlık Bölümü’nden mezun olmuştur. Aynı üniversitede “90’lardan Günümüze Türkiye’de Cami Mimarlığı Tartışmalarına Mimarların Katılımı” başlıklı teziyle Mimarlık Tarihi ve Kuramı lisansüstü programını tamamlamıştır.⁹¹⁰¹

2018 yılında Mardin Artuklu Üniversitesi’nde “Mimarlık yazınında öznellik-nesnellik: Avrupa’da Cami Mimarlığı bağlamında bir karşılaştırmalı okuma” adlı teziyle doktorasını tamamlamıştır.¹

Müzik Kariyeri

Başlangıç Dönemi

Mehmet Atlı’nın müzikle tanışması çocukluk yıllarına dayanmaktadır. Diyarbakır’da amatör okul gruplarında bağlama çalarak müziğe başlamış, kısa süren bir solfej ve armoni eğitimi dışında akademik müzik eğitimi almamıştır.²¹¹⁴¹

Koma Dengê Azadî Dönemi (1994-1999)

1994 yılında İstanbul’da mimarlık eğitimi aldığı sırada, ünlü Kürt protest müzik gruplarından Koma Dengê Azadî’nin yeni kadrosunda besteci, şarkı sözü yazarı, solist ve gitarist olarak yer almaya başlamıştır. Bu grup, 90’lardaki diğer müzik grupları gibi eski müzik tarzlarından ayrışan bir stile sahipti ve geleneksel Kürt müziğinin modern sesler ve sosyalist gerçekçilik akımı ile harmanlanması ile karakterizeydi.¹²¹³¹

Koma Dengê Azadî’nin “Welatê min” (1995) ve “Fedi” (1998) albümlerinde çalışmış ve grubun sevilen şarkıları olan “No Çi Halo”, “Fedi”, “Mihemedo”, “Megri”, “Dile Xemgin”, “Ez te baş nas dikim”, “Bejné” gibi pek çok şarkıya besteci ve söz yazarı olarak imza atmıştır.⁴⁶

Solo Kariyeri

#### Jahr (2003)

2003 yılında Lizge Müzik etiketiyle çıkardığı ilk solo albümü “Jahr” (Zehir), rock, jazz ve senfonik tarzda düzenlemeler içermekteydi. Albümde derlemeler ve türküler bulunmamakta, tamamen orijinal besteler yer almaktaydı. Albüm 2010 yılında Anadolu Müzik tarafından tekrar yayınlanmıştır.³¹⁴

#### Wenda (2008)

2008’de çıkan ikinci solo albümü “Wenda” (Kayıp), Okan Murat Öztürk, Serdar Keskin ve Mehmet Atlı’nın ortak aranjörlüğüyle gerçekleşmiştir. 12 parçanın çoğunun söz ve müzikleri Atlı’ya aittir. Bu albümünde Cigerxwîn, Ebdullah Peşew ve Arjen Arî’nin sözleri de yer almıştır.¹⁵¹⁶

#### Birîn (2014)

Üçüncü solo albümü “Birîn” (Yara) önce Almanya’da Mir Müzik, daha sonra Türkiye’de Kom Müzik etiketiyle yayınlanmıştır. Bu albümde gitarın yanı sıra lavta da çalan Atlı, albümü şair Arjen Arî, Mehmed Uzun ve Aram Tigran’a ithaf etmiştir. Albümde Kâmûran Elî Bedirxan, Cigerxwîn, Arjen Arî, Lorîn Dogan, Mazhar Kara’nın sözlerine yapılan besteler ve Dersim, Koçgirî, Diyarbakır yörelerinden halk şarkıları yer almaktadır.¹⁶

Bu albümde ilk kez Türkçe bir kayıt yaparak, Erganili Atlı’dan bir Diyarbakır türküsü olan “Karanfil eker misin?”i seslendirmiştir. Türkçe söylememesinin nedenini şöyle açıklamıştır: “Türkçe karşısında hiçbir kompleksim yok. Ama Türkçe’ye Kürt olduğumu unutturmak, Kürtçe’yi unutturmak üzere biçilen role sonuna kadar karşıyım”.¹⁶

30. Sanat Yılı Projesi (2024)

2024 yılında sanat hayatının 30. yılını kutlayan Atlı, özel bir proje gerçekleştirmiştir. Nizamettin Ariç’ten Tara Jaff’a, Brader’den Nilüfer Akbal’a, Bilind İbrahim’den İlkay Akkaya ve Rewşan Çeliker’e kadar 50’den fazla sanatçının Mehmet Atlı’nın şarkılarını okudukları üç plaktan oluşan bir albüm yayınlanmıştır. Ayrıca sanatçının müzik hayatını anlatan bir belgesel ve şarkılarını içeren bir kitap çalışması da bu proje kapsamında yer almıştır.¹⁷

Akademik ve Mesleki Kariyeri

Mimarlık Mesleği

2000-2010 yılları arasında mimar olarak çeşitli firmalarda çalışmış, 2010’da İstanbul’dan ayrılıp Diyarbakır’a yerleşmiştir. 2010 yılında Mardin Artuklu Üniversitesi Mimarlık Bölümü’nde öğretim görevlisi olarak çalışmaya başlamıştır.¹

Akademik Hayattan Ayrılış

2020 yılında üniversitede mobbing uygulamalarına ve baskılara maruz kaldığını söyleyerek istifa etmiştir. Çözüm sürecinin bitmesi ve 15 Temmuz sonrası siyasi dönüşümün yarattığı akademik baskılar nedeniyle üniversiteden ayrılmak zorunda kalmıştır.¹⁰¹⁸⁵¹

Özel Mimarlık Ofisi

2022 yılında Diyarbakır’da Mehmet Atlı Kent Mimarlık Tasarım ofisini kurmuştur. Halen Mimarlar Odası Diyarbakır Şubesi’nin yönetim kurulunda görev almaktadır.¹⁸¹

Yazın Hayatı ve Eserleri

Hepsi Diyarbakır Kitabı

2014 yılında İletişim Yayınları’ndan çıkan “Hepsi Diyarbakır: Herkesin Bildiği Kimsenin Bilmediği” adlı kitabı, Atlı’nın en önemli yazın eserlerinden biridir. Mimar gözüyle, edip zevkiyle, hemşeri muhabbetiyle kaleme alınan bu eser, Diyarbakır’ın kozmopolit bir geleneksel şehirden Cumhuriyet taşrasına dönüşümünü ve ardından metropolleşme sürecini anlatmaktadır.¹⁹²⁰

Kitapta surlara, Gazi Köşkü’ne, Dicle’yle kentlilerin ilişkisine, parkların ve kamu binalarının “anlamına” bakılmaktadır. “Bir Roma, Latin-Yunan, Ermeni, Süryani, Arap, Kürt, Muhacir, Güvercin, Sur ve Çingene şehri” olarak tanımladığı Diyarbakır için modern bir şehrengiz niteliğindedir.²⁰¹⁹

Diğer Yayınları

Mimarlık-müzik-popüler kültür/siyaset arakesitlerine yönelen yazıları Arredamento Mimarlık, Birikim, Yeni Özgür Politika, Tiroj, Yeni Perspektif gibi yayınlarda yer almıştır. “İnşaat Ya Resulullah” ve “Tren Bir Hayattır” adlı ortak kitaplarda da makaleleri bulunmaktadır.⁹¹⁹¹⁶¹

Müzikal Yaklaşım ve Etkileri

Şiir ve Müzik İlişkisi

Mehmet Atlı, özellikle Arjen Arî’nin şiirlerini bestelemede öncü rol oynamıştır. Arjen Arî şiirlerinin ilk bestecisi olarak kabul edilmektedir. Kemal Burkay, Mazhar Kara, Cigerxwîn, Kâmûran Elî Bedirxan gibi şairlerin eserlerinden de besteler yapmıştır.²¹⁸¹⁶

Kentli Kürt Müziği

Atlı, geleneksel Kürt müziğinden farklı olarak kentli bir müzik formu oluşturmuş ve kendisine ait bir müzik kanalı açmıştır. Modern Kürt müziğinin önemli temsilcileri arasında sayılmaktadır.²²²¹

Çok Dilliliği

Kurmancî, Zazakî ve Türkçe şarkılar seslendiren Atlı, bu dillerin konuşulduğu bir aile ortamında büyümesinin avantajını müziğinde kullanmıştır. Aram Tigran, Mihemed Şêxo, Mihemed Arif Cizrawi ve Ayşe Şan gibi efsanevi Kürt müzisyenlerinin şarkılarını da kendi tarzında yorumlamıştır.¹³⁶⁴

Görüşleri ve Felsefi Duruşu

Siyasi Görüşleri

Atlı, barış ve demokrasi yanlısı bir duruş sergilemektedir. “Savaş nasıl öğrenildiyse, barış da öğrenilir” sözüyle barışa olan inancını dile getirmiştir. Kürt sorununun çözümü konusunda geniş toplumsal kesimler üzerinde yapılan planların toplum tarafından seyirci kalınmaması gerektiğini vurgulamıştır.²³⁷

Kültür ve Kimlik

Kentlileşme ve modernleşme karşısında kendimizi yeniden tarif etmemiz gerektiğini, kültür okyanusu karşısında sözümüzü söylemeye devam etmenin sorumluluğumuzun bir parçası olduğunu savunmaktadır.²⁴

Müzik ve Politika İlişkisi

“Kürt müziğinde politikanın belirgin etkisinden söz etmek yetmez. Politika bizzat müzik yoluyla yapılan bir şey” görüşündedir. Kürtçe’nin yaşaması için müziğin hayati önemi olduğunu ve bunun bir iletişim mecrası haline geldiğini belirtmektedir.²⁵

Uluslararası Tanınırlık

Mehmet Atlı, Kurdistan, Kıbrıs, Türkiye ve Avrupa’nın birçok yerinde konserler vermiştir. 2022 yılında Londra Arcola Theatre’da konser vermiş, Almanya ve Avusturya’da da sahne almıştır.²⁶⁶¹³

Kürtçe halk şarkısı “Lo Şivano”yu Anadolu Quartet ile birlikte yaptığı yorumu, Avrupa’da büyük beğeni toplamıştır. Bu eser, Kürt halkının kültürel öz-belirlenim arzusunun poetik bir ifadesi olarak değerlendirilmektedir.²⁶

Güncel Faaliyetleri

2024 yılı itibarıyla 30. sanat yılına giren Atlı, mimarlık ve müzik çalışmalarına devam etmektedir. Diyarbakır’daki mimarlık ofisinde kent mimarlığı projeleri üzerinde çalışırken, müzikal projelerini de sürdürmektedir.¹⁸¹

2022 yılında “Diçim Ji Vir” adlı ilk single çalışmasını yayınlayan Atlı, şair Berken Bereh’in şiirinden yaptığı bu beste ile yeni müzikal arayışlarını göstermektedir.²¹

Önemi ve Mirası

Mehmet Atlı, çok disiplinli yaklaşımıyla Kürt kültürüne önemli katkılar sağlamış bir entelektüeldir. Müzik, mimarlık ve yazın alanlarında verdiği eserlerle, geleneksel ve modern arasında köprü kuran bir sanatçı profili çizmektedir.

30 yıllık müzik kariyerinde, Kürt müziğinin kentli formlarının gelişmesinde öncü rol oynamış, şiir ve müzik arasındaki ilişkiyi güçlendirmiştir. Akademik çalışmalarıyla mimarlık teorisine, özellikle cami mimarisi konusundaki tartışmalara katkıda bulunmuştur.

“Hepsi Diyarbakır” kitabıyla kent tarihi yazıcılığında yeni bir yaklaşım getirmiş, çok kültürlü kent kimliğinin önemini vurgulamıştır. Sanatında ve görüşlerinde barış, çokkültürlülük ve demokratik değerleri savunan Atlı, çağdaş Kürt entelektüel hayatının önemli figürlerinden biri olarak kabul edilmektedir.

⁂