Mehmet Emin Bozarslan

Mehmet (Mehmed) Emin Bozarslan, 20. yüzyılın ikinci yarısından itibaren modern Kürtçenin Latin harfleriyle yazılı standardının oluşmasında belirleyici rol oynamış, din adamlığından sol düşünürlüğe evrilen, Kürt dili, tarihi ve kültürü üzerine çalışmalarıyla tanınan Kürt yazar, çevirmen ve araştırmacıdır. 1968 tarihli “Alfabê” adlı eseri, Türkiye’de Latin harfleriyle yayımlanan ilk Kürtçe alfabe kitabı sayılır ve bu kitap nedeniyle yargılanıp hapis yatmıştır. 1970’lerde Diyarbakır Cezaevi’nde siyasi mahkûm olarak yıllar geçiren Bozarslan, 1978–79’dan itibaren İsveç’te siyasi mülteci olarak sürgün yaşamış ve burada sözlükler, çocuk kitapları, klasik metin çevirileri ve derlemelerle devasa bir külliyat bırakmıştır.¹²³⁴

Doğum Tarihi, Ölüm Tarihi ve Temel Kimlik Bilgileri

Adı: Mehmed / Mehmet Emin Bozarslan
Doğum tarihi: Çoğu kaynağa göre 15 Eylül 1934, bazı biyografilerde ise 1935 olarak geçmektedir.³⁴¹
Doğum yeri: Lice, Diyarbakır, Türkiye⁵¹³
Ölüm tarihi: Yaygın kabul gören bilgiye göre 9 Şubat 2026 (Uppsala, İsveç).⁶¹³
– Paris Kürt Enstitüsü’nün nekrolojisinde, ölümün 2026 Ocak ayının sonunda gerçekleştiği, cenazenin ise 9 Şubat’ta kaldırıldığı ifade edilmektedir; bu nedenle kaynaklar arasında küçük tarih farkları vardır.⁴
Ölüm yeri: Uppsala, İsveç³⁶⁴
Uyruk / Kimlik: Türkiye Cumhuriyeti vatandaşı, Kürt entelektüel
Meslek ve roller: Müftü (gençlik yıllarında), yazar, çevirmen, dilci, sözlükçü, editör, yayıncı, araştırmacı⁷⁴³
Aile: Babası medresede yetişmiş bir molla; oğlu, çağdaş tarihçi ve siyaset bilimci Hamit Bozarslan’dır.¹⁴

Erken Yaşamı, Ailesi ve Eğitim Hayatı

Ailesi ve Medrese Çevresi

Bozarslan, 1930’ların başında Diyarbakır’ın Lice ilçesinde, dinî ilimlerle uğraşan bir ailenin çocuğu olarak dünyaya geldi. Babasının da molla olması, onu küçük yaşta klasik İslami eğitim sisteminin merkezine yerleştirdi; hayatının ilk evresi, Kürdistan coğrafyasının kadim kurumları olan medreselerde geçti.⁴¹³

Medrese Eğitimi ve Resmî Okul

Eğitimini, Kürdistan’ın geleneksel medrese sisteminin önemli merkezlerinden biri olan Hezro’daki Meylanî Medresesinde sürdürdü.⁴
Kaynaklar, ilkokulu dışarıdan bitirdiğini ve Türkçeyi büyük ölçüde kendi kendine öğrenerek okuma-yazma becerisini geliştirdiğini aktarmaktadır.⁸⁷
Klasik medrese dersleri (Arapça gramer, fıkıh, tefsir, kelam, mantık vb.) yanında Osmanlıca ve edebî Kürtçeye hâkim oldu; daha sonra bu birikim, çeviri ve metin neşri faaliyetlerinin temelini oluşturdu.⁹⁴

Bozarslan, böylece hem geleneksel dinî ilimlere hem de modern dille ve yayıncılıkla temas eden hibrit bir formasyon kazandı; bu çift kanallı eğitim, onu hem bir “molla” hem de ileride bir “sol aydın yazar” haline getiren önemli bir arka plandı.¹⁰⁷

Din Adamlığı ve Müftülük Kariyeri

Müftülüğe Geçiş

1956 yılında dışarıdan girdiği sınavlar sonucu müftü unvanı aldı.⁷³
Ardından Hani, Kulp (Pasur), Malatya ve Şarköy gibi farklı merkezlerde ilçe müftülükleri yaptı.⁷⁴

Bu dönem, Bozarslan’ın hem dinî otorite olarak tanındığı hem de taşra toplumunun sosyo-ekonomik yapısını yakından gözlemlediği yıllardır. Daha sonraki eserlerinde yoğun şekilde işlenecek olan şeyhlik-ağalık düzeni, feodal yapı, yoksulluk ve eşitsizlik gibi temaları bu yıllarda yerinde incelemiş oldu.³⁴

Din Adamlığından Uzaklaştırılması

1960’lı yılların başında yayımladığı eleştirel eserleri (özellikle “İslamiyet Açısından Şeyhlik-Ağalık” ve “Doğu’nun Sorunları”) nedeniyle, devlet bürokrasisiyle çatışmaya girdi.³⁴
Bu çalışmalar, bölgede Kürtlerin yaşadığı sosyo-ekonomik sorunları, feodal ilişkileri ve anadil meselesini dile getirdiği için “sakıncalı” görüldü; Bozarslan birkaç kez müftülük görevinden uzaklaştırıldı.⁵⁸

Bu süreç, onu “sadece din adamı” kimliğinden çıkarıp, eleştirel düşünür ve toplumsal yazar kimliğine taşıyan kırılma noktasıdır.¹⁰⁷

Yazarlığa Geçiş, İstanbul Yılları ve Entelektüel Ortam

Din hizmetinden uzaklaştırılmasının ardından Bozarslan bir süre Günaydın gazetesi ve Arkın yayınevi gibi kurumlarda çalıştı; bu dönemde İstanbul’un yayıncılık çevreleriyle güçlü bağlar kurdu.⁷

1961–1971 yılları arasında Cumhuriyet Ansiklopedisi yazı kurulunda görev alarak ansiklopedik yazım deneyimi kazandı.⁷
İstanbul’da Kürt ve Türk sol entelektüelleriyle temas etti; bu temaslar, onu giderek İslami hassasiyetleri koruyan ancak feodalizme ve ulusal baskıya karşı duran bir sol aydın konumuna taşıdı.¹¹¹⁰

Bu dönemde yazdığı Türkçe eserler hem dindar çevrelerde hem de laik-sol çevrelerde tartışma yarattı; aynı zamanda Kürt meselesinin dil, kültür ve ekonomi boyutlarını gündeme taşıdı.¹⁰³

Başlıca Türkçe Kitapları ve Erken Dönem Çalışmaları

İman ve Din Üzerine

“Allaha İman” (1960) – İnanç esaslarını konu alan, klasik İslami geleneğe yaslanan bir eser olarak kabul edilir.³

Feodal Yapıya ve Güç İlişkilerine Eleştiri

“İslamiyet Açısından Şeyhlik–Ağalık” (1964)
– Şeyhlik ve ağalık kurumlarını İslam’ın adalet ve eşitlik ilkeleri açısından eleştirir.⁴³
– Özellikle Kürt bölgelerindeki tarikat şeyhleri ve toprak ağalarının halk üzerindeki tahakkümünü sorgular.

“Doğu’nun Sorunları” ve Kürt Meselesi

“Doğu’nun Sorunları” (1966; 2000’lerde yeni baskılar)
– Kitap, Türkiye’nin “Doğu”sunda, fiilen Kürdistan olarak tanımlanabilecek bölgede yaşanan ekonomik, sosyal ve kültürel sorunları inceler.¹²³
– Bozarslan, bu çalışmada Kürt dilinin kamusal alanda serbestçe kullanılmasını, radyo–gazete–okul gibi alanlarda Kürtçeye yer verilmesini açıkça talep eder.⁴³
– Eser, dönemin resmî ideolojisi açısından radikal kabul edilmiş; Bozarslan “bölücülük” suçlamalarıyla hedef alınmıştır.⁵³

Bu erken dönem Türkçe eserler, onu “önce din adamı, sonra sol aydın yazar” diye özetlenen çizgiye yerleştirir.¹⁰⁷

Kürtçe “Alfabê” ve Modern Kürt Alfabesinin Önemi

İlk Kürtçe Alfabe Kitabı

“Alfabê” (İstanbul, 1968)
– Türkiye’de Latin harfleriyle basılan ilk Kürtçe alfabe kitabı olarak kabul edilir.¹⁵³
– Çocuklara ve yetişkinlere Kurmancî Kürtçesini Latin alfabesiyle öğretmeyi amaçlayan bir ders kitabıdır.

Yasaklama, Yargılamalar ve Kitapların Yakılması

“Alfabê”nin yayımlanmasının hemen ardından kitaplara el konulmuş, eser mahkeme kararıyla toplatılmış ve yasaklanmıştır.⁶³
Bozarslan, “ayrılıkçılık” suçlamasıyla gözaltına alınmış ve yargılanmıştır.⁵³
İsveç kaynaklarında, Türkiye’deki baskı döneminde “ilk Kürtçe ABC kitabının” devlet tarafından yakıldığı, yazarın ise bir nüshayı kurtararak İsveç’e götürüp 1980’de tekrar bastığı belirtilir.²

Bu süreç, onu uluslararası alanda “Kürt dili için bedel ödemiş aydın” kimliğiyle tanınır hale getirmiştir.⁹⁴

Mem û Zîn, Şerefname ve Diğer Klasik Çeviriler

Mem û Zîn

17. yüzyıl Kürt şairi Ehmedê Xanî’nin “Mem û Zîn” mesnevisi, “Kürtlerin Romeo ve Juliet’i” olarak anılan ulusal bir aşk ve kimlik destanıdır.¹³
Bozarslan, 1968’de İstanbul’da Kürtçe–Türkçe çift dilli bir baskı hazırlayarak, eseri hem orijinal dilinde hem de Türkçe çevirisiyle yayımlamıştır.¹³¹
Bu baskı, uzun süre hukuki soruşturma konusu olmuş, sakıncalı görülmüş; buna rağmen Kürt aydın çevrelerinde bir kimlik ve hafıza sembolü haline gelmiştir.⁹¹³

Şerefname

16. yüzyıl sonlarında Bitlisli Kürt prensi Şeref Han’ın kaleme aldığı “Şerefname”, Kürt beylikleri ve Kürdistan tarihi üzerine başyapıtlardandır.
Bozarslan, eserin Türkçe çevirisini hazırlamış; böylece Osmanlı–İran sınır coğrafyasındaki Kürt tarihini daha geniş bir okur kitlesine ulaştırmıştır.⁴⁷

Mervani Kürtleri Tarihi

13. yüzyıl tarihçisi İbnü’l-Ezrak el-Fârikî’nin kaleme aldığı Mervanîler Tarihi, Diyarbakır merkezli ilk İslam dönemi Kürt devleti kabul edilen Mervaniler üzerine temel kaynaktır.
Bozarslan, bu eseri de Türkçeye kazandırarak, daha önce yalnızca uzmanların erişebildiği Arapça yazmayı, geniş bir Kürt ve Türk okur kitlesine açmıştır.⁴

Bu çeviriler, 20. yüzyılın son çeyreğinde Kürt tarih yazımının canlanmasında ve Kürt millî bilincinin tarihsel köklerle buluşmasında belirleyici bir rol oynamıştır.⁹⁴

Tutuklamalar, Diyarbakır Cezaevi ve Siyasi Baskılar

1968 Sonrası Yargılamalar

“Alfabê” ve “Doğu’nun Sorunları” gibi eserleri sebebiyle hakkında pek çok soruşturma ve dava açıldı; “bölücülük” ve “ayrılıkçılık propagandası” suçlamalarıyla yargılandı.⁵³

1971 Muhtırası ve Hapishane Yılları

12 Mart 1971 askerî müdahalesinin ardından tekrar tutuklandı ve Diyarbakır Cezaevinde 1974 genel affına kadar yaklaşık üç yıl hapis yattı.³⁴
Bu dönemde, içerideki ve dışarıdaki hayatı hiciv ve mizah yoluyla anlatan “İçerdekiler ve Dışardakiler” adlı kitabını kaleme aldı; eser, askeri rejimin doğu ve Kürt bölgelerindeki baskılarını konu alan bir siyasal taşlama niteliğindedir.³

Bu deneyim, onu hem din kurumlarına hem de devlete karşı daha eleştirel bir konuma taşıdı; aynı zamanda sol çevrelerdeki itibarı da arttı.¹¹¹⁰

Sürgün Yılları: İsveç, Borås ve Uppsala

Siyasi Mülteci Olarak İsveç’e Gidiş

Farklı kaynaklar, sürgün tarihini 1978 ya da 1979 olarak vermektedir; ortak nokta, 1970’lerin sonunda artan baskılar nedeniyle İsveç’e siyasi mülteci olarak gitmiş olmasıdır.²⁸⁵⁴
İlk olarak Borås kentinde yaşamaya başladı; burada göçmen yayınevlerinde Kürtçe kitaplar yayımladı.²⁶
1998’den itibaren ise Uppsala’ya yerleşti; kendi küçük yayınevini kurarak çalışmalarını burada sürdürdü.²⁴

İsveç’te Yayıncılık ve Kurumsal Faaliyetler

İsveç Yazarlar Birliği’ne üye oldu; zamanının neredeyse tamamını Kürt dili ve tarihi üzerine çalışmalara adadı.⁴
Daha önce Türkiye’de yasaklanan Kürtçe ABC kitabını (Alfabê) yanına aldığı tek nüshadan yeniden dizerek, 1980’de İsveç’te tekrar yayımladı.²
Çocuk kitapları, sözlükler, eski dergilerin Latin harfli baskıları gibi çok çeşitli türlerde eserler ortaya koydu.⁶⁹⁴

Sözlük, Dergi Neşriyatı ve Çocuk Kitapları

Ferhenga Kurdî (Kürtçe Sözlük)

İsveç yıllarında hazırladığı “Ferhenga Kurdî”, Kürtçe sözlük alanında hâlâ başvuru kaynağı kabul edilen kapsamlı bir çalışmadır.⁵⁴
Bu sözlük, hem Kürtçe–Türkçe karşılıklar sunması hem de eski edebî metinlerdeki kelimeleri güncel dile bağlaması bakımından önemlidir.

Kürt Dergileri: Kurdistan ve Jîn

Osmanlı döneminin öncü Kürt dergilerinden “Kurdistan” ve “Jîn”in Latin alfabesiyle yeni baskılarını hazırladı.⁹⁴
– Orijinal Arap harfli sayfaların foto-faksimile baskılarını,
– Ardından satır satır Latin harfli transkripsiyon ve
– Kürtçe bölümlerin modern Türkçe çevirisi ile bir arada sundu.⁹
Bu beş ciltlik çalışma (özellikle Jîn dergisi edisyonu), Kürt entelektüel hayatının 20. yüzyıl başındaki tartışmalarını günümüz araştırmacılarına açan bir anıt eser niteliğinde görülmektedir.⁹

Çocuk Kitapları ve Hikâyeler

“Meselokên Lawiran”,
“Meyro”,
“Mîr Zoro” gibi çocuk öyküleri kaleme alarak Kürt çocuk edebiyatına katkıda bulundu.⁶⁵
Bazı çocuk kitapları İsveççe de dâhil olmak üzere farklı dillere çevrilmiştir.⁴

Bu yayınlar, Bozarslan’ın yalnızca “yüksek kültür”e değil, çocuklara ve popüler okur kitlesine de hitap eden kapsayıcı bir kültürel proje yürüttüğünü gösterir.

Diller ve Filolojik Yeterlilik

Bozarslan, klasik medrese ve kişisel çabalarının sonucu olarak çok dilli bir entelektüeldi:

Kürtçe (Kurmancî): Ana dili; yazın dili olarak yoğun biçimde kullandı.
Türkçe: Hem din adamı hem gazeteci/yazar olarak ileri düzeyde yazdı.⁷³
Arapça: Medrese eğitimi sayesinde klasik Arapça kaynakları özgün dilden okudu ve çevirdi.⁹⁴
Osmanlı Türkçesi: Şerefname ve Osmanlı arşiv metinlerine nüfuzu bu sayede gerçekleşti.⁹⁴
Farsça: Şerefname gibi Farsça metinlerin asıllarını takip edecek düzeyde bilgi sahibi olduğu belirtilir.⁹
İsveççe ve diğer Avrupa dillerine de okuma düzeyinde hâkim olduğu, özellikle sürgün yıllarındaki çeviri faaliyetlerinden anlaşılmaktadır.⁴

Bu çok dillilik, onu Kürt tarihî metinlerini modern dillere taşıyan “köprü figür” haline getirmiştir.⁴⁹

Fikirleri ve Düşünsel Evrimi

“Devrimci Kürt Molla” Tanımı

Metin Yüksel’in “A ‘Revolutionary’ Kurdish Mullah from Turkey: Mehmed Emin Bozarslan and His Intellectual Evolution” başlıklı kapsamlı makalesi, onun düşünsel gelişimini ayrıntılı biçimde analiz eder.¹¹¹⁰

Yüksel, Bozarslan’ı Cegerxwîn’in şiirlerinde idealize edilen, halkını uyandırmaya çalışan molla tipine yakınsayan bir figür olarak yorumlar.¹¹
Çalışmaya göre Bozarslan,
– şeyh ve ağaların otoritesini,
– devletin asimilasyoncu politikalarını,
– Kürt solunun bazı dogmatik yaklaşımlarını
aynı anda eleştiren, çok yönlü bir muhalif entelektüeldir.¹⁰¹¹

İslam, Sosyal Adalet ve Sol Düşünce

Erken dönem kitapları, İslamî referanslarla adalet, eşitlik, sömürüsüz toplum vurgusunu birleştirir; bu nedenle bazı araştırmacılar tarafından “İslami sosyalizm”e yakın bir çizgi olarak okunur.¹⁰
Feodal yapıya ve tarikat–ağalık ilişkilerine yönelttiği eleştiriler, kırsal Kürt toplumunda sınıfsal bilinç gelişimine katkı sağlayan erken metinler arasında görülür.³⁴

Dil ve Ulusal Kimlik

“Doğu’nun Sorunları”nda ve daha sonra kaleme aldığı metinlerde, Kürtçenin kamusal alanda ve eğitimde tanınmasını temel bir demokratik hak olarak savundu.³⁴
Alfabe ve sözlük çalışmaları, yalnızca teknik dil faaliyetleri değil, aynı zamanda bir ulusun kendini yazıyla kurma sürecinin siyasal eylemleri olarak değerlendirilmektedir.⁹⁴

Bu nedenle Bozarslan, hem İslami köklerini inkâr etmeyen hem de laik–sol entelektüel çevrelerle diyalog içinde olan özgün bir figürdür.⁷¹⁰

Önemi ve Etkileri

Modern Kürt Dil Çalışmalarındaki Yeri

“Alfabê”, Kürtçenin Latin harfleriyle öğretimi için öncü kitap sayılır; sonraki yıllarda hazırlanan birçok alfabe ve dil öğretim kitabına model olmuştur.¹⁵
“Ferhenga Kurdî” ve dergi neşriyatı, Kürt dili üzerine çalışan akademisyenlerin ve öğrencilerin hâlâ başvurduğu temel kaynaklar arasındadır.⁴⁹

Kürt Tarih Yazımına Katkıları

Şerefname, Mem û Zîn, Mervanîler Tarihi gibi metinlerin modern dillere kazandırılması, Kürt tarihinin sürekliliğini 20. yüzyıl kuşaklarına taşımıştır.¹³⁹⁴
Modern Kürt hareketleri ve Kürt siyaseti üzerine yazılan pek çok bilimsel çalışmanın bibliyografyasında, Bozarslan’ın bu eserlerine atıf yapılmaktadır.¹⁴¹²

Kuşaklar Arası Köprü Rolü

Siyaset bilimci Martin van Bruinessen, anma yazısında Bozarslan’ın,

bir yandan medrese dünyasının bilgisi ve dili,
diğer yandan üniversite kökenli yeni Kürt entelektüel kuşağı arasında benzersiz bir köprü kurduğunu vurgular.⁹

Bruinessen’e göre, Bozarslan’ın hazırladığı metinler, 1960’lar–1970’ler kuşağının tarihsel kökleriyle yeniden bağ kurmasını sağlayan temel halkalardan biri olmuştur.⁹

Hakkında İddialar, Yargılamalar ve Tartışmalar

“Komünist Müftü” Lakabı ve Siyasal Suçlamalar

Kürtçe kaynaklarda, halk arasında ona takılan “Muftîyê Komunîst” (Komünist Müftü) lakabı zikredilir; bu lakap, özellikle Kürt kimliği ve hakları savunulduğunda, geleneksel çevrelerde “komünist” damgasının sıkça kullanıldığını gösteren bir semboldür.¹
Türkiye’deki yargılamalarda hakkında en sık yöneltilen suçlamalar “bölücülük”, “ayrılıkçılık propagandası” ve “devletin birliğini zayıflatmak” gibi politik nitelikte suçlamalardır.⁵³

Kitap Yasakları ve Yakma Olayları

“Alfabê”nin devlet tarafından toplatılıp yakıldığı, hem İsveç hem Kürt kaynaklarında tekrarlanan bir bilgidir.⁶²
Mem û Zîn baskısı ve Doğu’nun Sorunları kitabı, uzun süre sakıncalı yayınlar listesinde kalmış; bu eserleri bulundurmak dahi yurttaşlar için riskli addedilmiştir.¹³³

Bu iddialar ve baskılar, kişisel bir skandaldan çok, dönemin devlet politikalarının ve ifade özgürlüğü ikliminin bir göstergesi olarak değerlendirilmelidir.

Son Yılları, Ölümü ve Ardından Yapılan Değerlendirmeler

Bozarslan, 1998’den vefatına dek İsveç’in Uppsala kentinde, kendi yayınevi ve ev kütüphanesi etrafında mütevazı bir entelektüel hayat sürdürdü.²⁴
Paris Kürt Enstitüsü, onun ölümünü “Kürt entelektüel hayatının büyük bir kaybı” olarak nitelendirmiş; özellikle yeni kuşaklara Kürt kültürünü aktarma çabasının altını çizmiştir.⁴
Kürt ve uluslararası akademik çevrelerde yayımlanan taziye ve değerlendirmelerde,
– modern Kürt alfabe ve sözlük çalışmalarına öncülüğü,
– klasik metin çevirileriyle tarihî hafızayı güncellemesi,
– din adamlığından eleştirel sol yazarlığa uzanan özgün entelektüel çizgisi
öne çıkarılmıştır.¹⁰⁴⁹

¹⁵¹⁶¹⁷¹⁸¹⁹²⁰²¹²²²³²⁴²⁵²⁶²⁷²⁸²⁹³⁰³¹³²

⁂

M, 20.Yüzyıl, 21.Yüzyıl, Akademi, Bakur, Basın ve Yayın, Dil Bilimi, Din, Diyarbakır, Edebiyat, Eğitim, İlim, Kültür, Lice, Sosyoloji, Tarih