Yaşar Kemal - Kemal Sadık Gökçeli

Yaşar Kemal (asıl adı: Kemal Sadık Gökçeli), Türk edebiyatının en çok tanınan isimlerinden biridir. 6 Ekim 1923 tarihinde Osmaniye’ye bağlı Hemite (bugün Gökçedam) köyünde doğmuş, 28 Şubat 2015 tarihinde İstanbul’da vefat etmiştir. Kürt kökenli Türk romancı, senaryo ve öykü yazarı olan Yaşar Kemal, Türk edebiyatının en önemli temsilcilerinden biri olarak kabul edilir ve Nobel Edebiyat Ödülü’ne aday gösterilen ilk Türk yazar unvanını taşır.¹²³⁴

Doğumu ve Aile Kökeni

Yaşar Kemal’in ailesi, Van Gölü’ne yakın Ernis (bugün Ünseli) köyünden gelmiştir. Birinci Dünya Savaşı sırasında Rus işgali nedeniyle uzun bir göç süreci yaşayan aile, Van’dan Diyarbakır, Şanlıurfa ve Gaziantep’e giderek, son olarak Adana’ya yerleşmiştir. Bu zorlu göç süreci, Yaşar Kemal’in eserlerinde de sıkça işlediği bir tema olmuştur.⁵³⁶

Aile Yapısı

Babası: Sadık Efendi (çiftçi)⁷
Annesi: Nigâr Hanım⁷
Etnik köken: Kürt⁸⁹¹⁰

Yaşar Kemal, kendi sözleriyle “Türkmen köyünün tek Kürt ailesinin çocuğu” olarak büyümüştür. Evde Kürtçe konuşmasına rağmen, köyde Türkçe konuşmuş ve hiçbir ayrımcılığa maruz kalmamıştır.⁹¹¹

Çocukluk ve Travmatik Deneyimler

Yaşar Kemal’in çocukluğu dramatik olaylarla doludur:

Göz Kazası

3-4 yaşındayken, eniştesi koyun keserken elinden kayan bıçağın sağ gözüne saplanması sonucu bir gözünü kaybetmiştir.¹²¹³⁸

Babasının Ölümü

5 yaşındayken, babasının camide gözleri önünde, Rus işgali sırasında yetim kaldığı için yanına alıp büyüttüğü evlatlığı Yusuf tarafından bıçaklanarak öldürülmesine şahit olmuştur. Bu olay “kadın meselesi” nedeniyle gerçekleşmiştir.¹³¹¹⁷

Kekemelik

Babasının ölümünü görmenin travmasıyla 12 yaşına kadar kekeme olarak konuşmuştur. Bu sorunu halk şarkıları söyleyerek aştığı bilinmektedir.¹⁴¹³⁹

Eğitim Hayatı

İlkokula 9 yaşında başlayan Yaşar Kemal, ortaokulu son sınıfta bırakmak zorunda kalmıştır. Formal eğitimini erken bırakmasına rağmen, yaşamı boyunca öğrenmeye devam etmiş ve büyük okuyucu olmuştur.⁵¹³¹⁴

Çalıştığı İşler

Eğitimini yarım bıraktıktan sonra çeşitli işlerde çalışmıştır:¹⁵⁵

Irgat kâtipliği
Irgatbaşılık
Öğretmen vekilliği
Kütüphane memurluğu
Traktör sürücülüğü
Çeltik tarlalarında kontrolörlük
Su bekçiliği
Arzuhalcilik

Edebi Kariyerinin Başlangıcı

İlk Şiir (1939)

16 yaşındayken, ilk şiiri “Seyhan”ı Görüşler adlı Adana Halkevi dergisinde yayımlamıştır. Bu yayın, onun edebiyat dünyasına girişini simgeler.¹⁶¹¹³

Folklor Çalışmaları

Ortaokuldan ayrıldıktan sonra folklor derlemelerine başlayan Yaşar Kemal, 1940-1941 yılları arasında Çukurova ve Toroslardan derlediği ağıtları içeren ilk kitabı Ağıtlar‘ı 1943’te Adana Halkevi tarafından bastırmıştır.¹¹⁶

İlk Hikâye

Kayseri’de askerliğini yaptığı sırada, 23 yaşındayken ilk hikâyesi olan “Pis Hikâye”yi yazmıştır.¹⁶¹

Edebi Çevre ve Etkilenimler

1940’lı yıllarda Adana’da çıkan Çığ dergisi çevresinde önemli isimlerle tanışmıştır:¹

Pertev Naili Boratav
Nurullah Ataç
Güzin Dino
Abidin Dino
Arif Dino

Özellikle ressam Abidin Dino’nun ağabeyi Arif Dino ile kurduğu yakın ilişki, onun düşün ve yazın dünyasının gelişiminde önemli rol oynamıştır.¹⁶¹

Gazeteci Dönemi

Cumhuriyet Gazetesi (1951-1963)

İstanbul’a yerleştikten sonra, “Yaşar Kemal” adını ilk kez Cumhuriyet gazetesinde kullanmaya başlamış ve 1951-1963 yılları arasında fıkra ve röportaj yazarı olarak çalışmıştır. Bu dönemde Anadolu insanının iktisadi ve toplumsal sorunlarını dile getiren röportajları ile tanınmaya başlamıştır.⁵¹

Önemli Röportajları

“Yanan Ormanlarda Elli Gün” (1955)
“Çukurova Yana Yana” (1955)
“Dünyanın En Büyük Çiftliğinde Yedi Gün” (1955)
“Peri Bacaları” (1957)

Bu çalışmalarından dolayı 1955’te Gazeteciler Cemiyeti Özel Başarı Armağanı’nı kazanmıştır.¹⁷

Ana Eserleri

İnce Memed Serisi

Yaşar Kemal’in en ünlü eseri olan İnce Memed serisi dört ciltten oluşur:¹⁸¹⁹

İnce Memed I (1955) – Varlık Roman Armağanı kazandı²⁰¹⁸
İnce Memed II (1969)
İnce Memed III (1984) – Sedat Simavi Edebiyat Ödülü aldı¹⁹
İnce Memed IV (1987)

Seri, otuz dokuz yıllık bir süreçte tamamlanmıştır. Ağalara karşı Çukurova’nın yoksul halkına arka çıkan İnce Memed’in halkı için mücadelesini konu alır. 40’tan fazla dile çevrilmiştir.²¹¹⁸¹⁹²⁰¹

Dağın Öte Yüzü Üçlemesi

Ortadirek (1960)
Yer Demir Gök Bakır (1963)
Ölmez Otu (1968)

Bu üçleme, Yalak köylülerinin yaklaşık on üç aylık yaşam mücadelelerini anlatır.²²

Akçasazın Ağaları Serisi

Demirciler Çarşısı Cinayeti (1974)
Yusufçuk Yusuf (1975)

Kimsecik Üçlemesi

Yağmurcuk Kuşu (1980)
Kale Kapısı (1985)
Kanın Sesi (1991)

Bu üçleme otobiyografik özellikler taşır ve yazarın kendi hayatından örneklerle Van’daki Rus işgalinden kaçan bir Kürt ailenin Çukurova’da hayatta kalma mücadelesini anlatır.²³

Diğer Önemli Eserleri

Sarı Sıcak (1952) – İlk öykü kitabı¹⁸²³
Teneke (1955)
Ağrı Dağı Efsanesi (1970)
Binboğalar Efsanesi (1971)
Yılanı Öldürseler (1976)
Kuşlar da Gitti (1978)
Tek Kanatlı Bir Kuş (2013)

Siyasi Aktivizm ve Davalar

Siyasi Yaşam

1950’de komünizm propagandası yaptığı iddiasıyla tutuklandı, Kozan cezaevinde yattı⁵
1962’de Türkiye İşçi Partisi’ne katıldı²⁴⁵
1967’de haftalık siyasi dergi Ant‘ın kurucuları arasında yer aldı²⁴⁵
1973’te Türkiye Yazarlar Sendikası’nın kuruluşuna katıldı ve 1974-75 arasında ilk genel başkanlığını üstlendi⁵
1988’de PEN Yazarlar Derneği’nin ilk başkanı oldu²⁵⁵

Hukuki Davalar

1995’te Der Spiegel‘deki yazısı nedeniyle İstanbul Devlet Güvenlik Mahkemesi’nde yargılandı, aklandı⁸⁵
1996’da Index on Censorship‘teki yazısı nedeniyle 1 yıl 8 ay hapis cezasına mahkûm edildi, ancak cezası ertelendi⁸⁵

Bu davalar Yaşar Kemal’in Kürt sorununa ve insan haklarına duyarlılığından kaynaklanmıştır.²⁶²⁷

Evlilikleri

İlk Evlilik: Thilda Serrero (1952-2001)

1952’de II. Abdülhamid’in saray başhekimi Jak Mandil Paşa’nın torunu Thilda Serrero ile evlenmiştir. Thilda, Yaşar Kemal’in eserlerinin çevirmenliğini yapmış ve uluslararası tanınırlığında büyük rol oynamıştır. Bu evlilikten Raşit adında bir oğulları olmuştur.²⁸²⁹²⁵

İkinci Evlilik: Ayşe Semiha Baban (2002-2015)

Thilda’nın 2001’de vefatından sonra, 2002’de Ayşe Semiha Baban ile evlenmiştir.³⁰²⁵²⁸

Uluslararası Tanınırlık ve Çeviriler

Yaşar Kemal’in eserleri kırktan fazla dile çevrilmiştir. Önemli çevirmenleri arasında:¹⁸⁸

Nâzım Hikmet – Rusça çevirileri (1959)²⁰
Edouard Roditi ve Thilda Kemal – İngilizce çevirileri (1961)²⁰
Güzin Dino – Fransızca çevirileri²⁰

Eserleri İngiltere, ABD, Fransa, İtalya, Almanya, İspanya gibi birçok ülkede yayımlanmıştır.³¹¹⁹

Aldığı Ödüller

Türkiye’deki Önemli Ödülleri

1955: Gazeteciler Cemiyeti Başarı Armağanı¹⁷
1956: Varlık Roman Armağanı (İnce Memed ile)¹⁷¹⁸²⁰
1974: Madaralı Roman Ödülü¹⁵¹⁷
1985: Sedat Simavi Edebiyat Ödülü¹⁹¹⁷
1993: Kültür Bakanlığı Büyük Ödülü¹⁷
2008: Cumhurbaşkanlığı Kültür ve Sanat Büyük Ödülü³²³³¹⁷

Uluslararası Ödüller

1977: Fransa Eleştirmenler Sendikası En İyi Yabancı Roman Ödülü (Yer Demir Gök Bakır ile)¹⁵¹⁷
1982: Uluslararası Cino Del Duca Ödülü³⁴²⁵³¹¹⁷
1984: Fransız Legion d’Honneur Ödülü²⁵³¹¹⁷
1997: Premio Internazionale Nonino Ödülü (İtalya)¹⁷
2013: Bjørnson Prize (Norveç Edebiyat ve İfade Özgürlüğü Akademisi)³⁵³⁶

Ayrıca yedi fahri doktora unvanı almıştır.²⁵¹⁷

Nobel Edebiyat Ödülü Adaylığı

Yaşar Kemal, Nobel Edebiyat Ödülü’ne aday gösterilen ilk Türk yazar olmuştur. İlk kez 1960’ta Fransız Combat gazetesi, daha sonra 1987’de İsveç Sanat Akademisi ve Yazarlar Birliği tarafından aday gösterilmiştir. PEN Yazarlar Derneği tarafından 2002 yılında tekrar aday gösterilmiştir.²³³⁷

Nobel alamama gerekçeleri hakkında çeşitli iddialar bulunmaktadır. Ahmet Güneştekin’in açıklamasına göre, İsveç’te yaşayan bazı Kürt ve Türk aydınların Nobel Komitesi’ndeki etkili bir üyeye “beşinci sınıf yazar” diyerek engel oldukları iddia edilmiştir.²

Kürt Kimliği ve Görüşleri

Yaşar Kemal, Kürt kimliğini hiç saklamayan bir yazardı. “Kürt doğdum ve Kürt olarak öleceğim” demiştir. Ancak Türkiye’de yaşadığı olumlu deneyimleri de vurgulamıştır:¹⁰⁹

> “Ben bu memlekette bir Kürt köyünde doğdum, Türk köyünde büyüdüm. Ben Kürt çocuğuydum ama oyun oynarken arkadaşlarımız kavga ederlerdi, herkesi döverlerdi, ama beni dövmezlerdi. Bir kez bile ‘Sen Kürtsün’ diye laf söylemediler…”⁹

Kürt sorununa çözüm konusunda ömrü boyunca mücadele etmiş, barış ve demokrasi yanlısı görüşler savunmuştur.²⁷

Folklor ve Kültürel Çalışmaları

Yaşar Kemal’in folklor anlayışı, sadece nostaljik bir bakış açısı değil, toplumsal gerçeklikleri yansıtan canlı bir kaynak olarak görmesiydi. Anadolu halk edebiyatından, destanlardan, ağıtlardan yararlanarak eserlerini oluşturmuştur.³⁸⁵

Folklor Yaklaşımı

Romantik milliyetçi bakış açısından farklı olarak, sınıf bilinci temelli yaklaşım³⁸
Halk kültürünü yaşayan, değişen bir olgu olarak görme³⁸
Anadolu’nun efsane ve masallarını modern edebiyatla harmanlama¹

Sanat Anlayışı

Yaşar Kemal sanatını şöyle tanımlamıştır:³⁵²⁵

> “Kim olursa olsun halkı zulmetmeye, kim olursa olsun halkı ezmeye, kim olursa olsun halkı sömürmeye, feodal olsun burjuva olsun… Kim olursa olsun halkın mutluluğuna engel olan kim varsa, ben tüm sanatım ve tüm hayatımla onlara karşıyım.”²⁵

> “Sanatın birinci görevi ayaklanmadır”³⁵

Son Yılları ve Vefatı

Yaşar Kemal, 14 Ocak 2015’te solunum güçlüğü ve kalp ritim bozukluğu nedeniyle İstanbul Üniversitesi Tıp Fakültesi Hastanesi’ne kaldırılmıştır. 45 gün boyunca yoğun bakımda tedavi gördükten sonra, 28 Şubat 2015’te çoklu organ yetmezliği nedeniyle 92 yaşında vefat etmiştir.⁴³⁹⁴⁰

Cenazesi 2 Mart 2015’te Teşvikiye Camii’ndeki törenin ardından Zincirlikuyu Mezarlığı’na defnedilmiştir.³⁹⁴⁰

Edebi Mirası ve Önemi

Yaşar Kemal’in Türk edebiyatındaki yeri tartışmasızdır:

“Türk Edebiyatının Gelmiş Geçmiş En İyi 100 Romanı” listesinde İnce Memed birinci sırada yer almıştır¹⁶²⁰
Anadolu’yu dünya edebiyatına tanıtan en önemli isim³¹
Modern Türkçe’yi edebi dil olarak yeniden kuran yazarlardan biri³¹
Halk edebiyatı geleneğini çağdaş edebiyatla harmanlayan öncü³⁸

Etkileri

9 romanı filme uyarlanmıştır³¹
Onlarca tez ve akademik çalışmaya konu olmuştur
Dünya edebiyatında Türkiye’yi temsil eden en önemli isimlerden biri
Çağdaş Türk yazarları üzerinde derin etkisi

Sonuç

Yaşar Kemal, sadece bir yazar değil, aynı zamanda bir kültür elçisi, insan hakları savunucusu ve barış aktivisti olmuştur. Van’daki köklerinden Çukurova’ya uzanan yaşam öyküsü, eserlerindeki evrensel temaların kaynağını oluşturmuştur. Kürt kimliğini gizlemeden Türkçe yazan, yerel olanı evrensel kılan, halkın diliyle sanat yapan bir yazar olarak Türk edebiyat tarihindeki yeri tartışılmazdır.

92 yıllık yaşamında aldığı onlarca ödül, eserlerin kırk dilden fazlaya çevrilmesi ve Nobel adaylığı, sadece Türkiye’de değil dünya çapında ne denli saygın bir konum elde ettiğinin kanıtıdır. Vefatından sonra bile eserleri okunmaya, akademik çalışmalara konu olmaya devam etmektedir.

⁂

Yaşar Kemal – Kemal Sadık Gökçeli