Yılmaz Güney – KurdsWiki

Yılmaz Güney (asıl adı Yılmaz Pütün), 1 Nisan 1937’de Adana’nın Yenice köyünde doğmuş ve 9 Eylül 1984’te Paris’te hayatını kaybetmiş Kürt kökenli Türk oyuncu, yönetmen, senarist, yapımcı, yazar, şair ve aktivisttir. “Çirkin Kral” lakabıyla tanınan sanatçı, hem Türk sinemasının hem de dünya sinemasının önemli isimlerinden biridir.¹²³

Aile ve Kökeni

Yılmaz Güney’in babası Hamit Pütün (Hamit Çavuş), Şanlıurfa Siverek Desman köyünden bir Zaza Kürt’tür. Annesi Güllü Pütün ise Muş’un Varto ilçesinden Kürt kökenlidir. Ailenin gerçek soyadı olan “Pütün”, Güney’in kendi ifadesine göre “kırılması zor sert meyve çekirdeği” anlamına gelmektedir.⁴¹

Güney’in babası, kan davası nedeniyle Adana’ya göç etmek zorunda kalmış ve burada topraksız bir tarım işçisi olarak çalışmıştır. Aile yoksul koşullarda yaşamış, Güney bu durumu şöyle anlatmıştır: “Kürt asıllı, topraksız bir köylü ailenin iki çocuğundan biriyim”.⁵⁶⁷⁴

Çocukluk ve Gençlik Dönemi

İlk Yıllar

Yılmaz Güney’in çocukluğu büyük zorluklarla geçmiştir. 9 yaşından itibaren çalışmaya başlamış, ilk işi çobanlık olmuştur. Çocukluk yıllarını şu sözlerle anlatmıştır: “Dokuz yaşımdan bu yana hayatımı çalışarak kazandım. İlk işim dana gütmekti”.⁸⁶¹

İlkokul 4. sınıfta anne ve babasının ayrılması üzerine annesiyle birlikte Adana’ya yerleşmiştir. Bu dönemde günlerce okula gidebilmek için 6 kilometre yürümek zorunda kalmıştır. Adana’da sabahları simit, okuldan sonra gazoz satarak geçimini sağlamaya çalışmıştır.⁹⁴

Sinema ile İlk Tanışma

13 yaşında bisikletiyle sinemalara 16 milimetrelik film bobinleri taşımaya başlamış ve sırtındaki panoda film afişleri sergileyerek sinemaya ilk adımını atmıştır. And Film ve Kemal Film şirketlerinin Adana bölge temsilciliklerinde çalışmış ve böylece sinema dünyasıyla tanışmıştır.⁶¹⁰⁵

Eğitim Hayatı

Yılmaz Güney ilk ve orta öğrenimini Adana’da tamamlamıştır. İlkokulunu İnönü İlkokulu’nda, ortaokulunu İstiklal Ortaokulu’nda okumuştur. Lise eğitimini Adana Erkek Lisesi’nde 1956 yılında tamamlamıştır.¹¹⁸⁵⁹⁶

Üniversite Dönemi

1956 yılında önce Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi’ne, daha sonra İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi’ne kaydolmuştur. Ancak maddi imkansızlıklar nedeniyle üniversite öğrenimini tamamlayamamıştır. Bu dönemde edebiyat ve sinemaya olan ilgisi artmıştır.¹²⁵¹¹

Sinema Kariyerine Başlangıç

İlk Adımlar

Yılmaz Güney, Yaşar Kemal aracılığıyla usta yönetmen Atıf Yılmaz ile tanışmış ve onun asistanlığını yapmıştır. 1959 yılında profesyonel sinema hayatına adım atmıştır.¹³⁶

1959’da Atıf Yılmaz’ın yönettiği “Bu Vatanın Çocukları” ve “Alageyik” filmlerinin hem senaryosunu yazmış hem de bu filmlerde başrol oynamıştır. Ayrıca “Karacaoğlan’ın Karasevdası” filminde yönetmen yardımcılığı yapmıştır.³¹

İlk Hapis Deneyimi

1955 yılında 18 yaşındayken yazdığı “Üç Bilinmeyenli Eşitsizlik Sistemleri” isimli öyküde komünizm propagandası yaptığı gerekçesiyle yargılanmış ve 1961 yılında 1,5 yıl ağır hapis ve 6 ay sürgün cezasına çarptırılmıştır. Bu dönemde hapiste senaryo yazmaya devam etmiştir.³¹²

“Çirkin Kral” Dönemi

Lakabın Doğuşu

Yılmaz Güney, 1960’lı yıllarda çektiği macera filmleriyle ün kazanmış ve bu dönemde “Çirkin Kral” lakabını almıştır. 1966 yapımı “Çirkin Kral” filminden sonra bu lakap iyice yerleşmiştir.²¹¹²

Bu dönemdeki filmlerde ezilen, hor görülen “Anadolu çocuğunun” otoriteye başkaldırısını işlemiştir. Filmlerinde abartısız ve yalın oyunculuk anlayışı geliştirmiştir.¹³

Önemli Filmler

Bu dönemin en önemli filmi, Ömer Lütfü Akad’ın yönettiği ve senaryosunu kendisinin yazdığı “Hudutların Kanunu” (1967) olmuştur. Bu filmde canlandırdığı Hıdır karakteriyle 1967 Antalya Altın Portakal Film Festivali’nde “En İyi Erkek Oyuncu” ödülünü kazanmıştır.¹³³

Toplumsal Gerçekçi Sinema Dönemi

Sinema Anlayışının Değişimi

1970’li yıllarda Yılmaz Güney’in sinema anlayışı önemli bir dönüşüm geçirmiştir. Macera filmlerinden toplumsal, dramatik ve politik filmlere yönelmiştir. Bu dönemde çektiği filmler hem ulusal hem de uluslararası alanda büyük yankı uyandırmıştır.³

Başyapıt Filmler

#### Umut (1970)

Senaristliğini, yönetmenliğini, yapımcılığını ve başrol oyunculuğunu üstlendiği “Umut” filmi, Türk sinemasının ilk gerçekçi filmi olarak kabul edilmektedir. Film, atının araba çarpması sonucu ölmesi üzerine geçimini kaybeden bir faytoncunun hikayesini anlatmaktadır.¹⁴

Film birçok ödül kazanmış ve SİYAD tarafından yüzyılın en iyi Türk filmi seçilmiştir. 2015’te restore edilerek Venedik Film Festivali’nde gösterilmiştir.¹⁵¹⁴

#### Sürü (1978)

Senaryosunu Güney’in yazdığı, Zeki Ökten ile birlikte yönettiği “Sürü” filmi, 1970’li yıllarda Siirt’in Pervari ilçesinde yaşayan bir Kürt ailesinin hikayesini anlatmaktadır. Film, 1979 Locarno Film Festivali’nde Altın Leopar ödülünü kazanmıştır.¹⁶¹⁷

#### Yol (1982)

Yılmaz Güney’in en ünlü eseri olan “Yol” filmi, cezaevinden bayram iznine çıkan mahkumların hikayesini konu almaktadır. Güney’in senaryosunu yazdığı, Şerif Gören ile birlikte yönettiği bu film, 1982 Cannes Film Festivali’nde Altın Palmiye ödülünü kazanarak Türkiye’nin bu ödülü alan ilk filmi olmuştur.¹⁸¹⁹¹⁷

Film, Costa Gavras’ın “Kayıp” filmiyle beraber ödülü paylaşmıştır. Türkiye’de uzun süre yasaklı kalan film, 1999’da gösterime girebilmiştir.¹⁹¹⁸

Siyasi Mücadele ve Hapis Yılları

Politik Duruş

Yılmaz Güney, eserlerinin çoğunu sol perspektiften üretmiş ve bunları Türkiye’deki işçi sınıfının içinde bulunduğu zor duruma adamıştır. Filmlerinde Türkiye’deki toplumsal yapı ile birlikte Kürt kültürünün, halkının ve dilinin tasvirini etkin bir şekilde kullanmıştır.²⁰³

Mahir Çayan Bağlantısı

1972’de Türkiye Halk Kurtuluş Partisi-Cephesi militanlarını sakladığı gerekçesiyle 10 yıl hapse mahkum edilmiş, ancak 1974 Genel Affı sonucunda serbest kalmıştır.¹⁰³

Sefa Mutlu Cinayeti (1974)

13 Eylül 1974’te “Endişe” filminin çekimi için bulunduğu Adana’nın Yumurtalık ilçesinde, hakim Sefa Mutlu ile çıkan tartışma sonucu onu tabancayla vurarak öldürmüştür. Bu olay sonrası tutuklanmış ve 13 Temmuz 1976’da 19 yıl ağır hapis cezasına çarptırılmıştır.²¹²²²³

Dönemin Yumurtalık Savcısı Yalçın Öğütcan, olayı şöyle anlatmıştır: “Ateş edip ölüme sebebiyet veren Yılmaz Güney’di ancak hedef gözetilerek işlenmiş planlı bir cinayet değildi. Bir anlık fevri hareketler, bu sonucu doğurdu”.²²²⁴

Cezaevi Dönemi Üretkenliği

Cezaevinde kaldığı süre boyunca sinema ve sanat üzerine fikirlerini, şiir ve öykülerini “Güney” dergisinde yayınlamıştır. Bu dönemde “Sürü” ve “Yol” filmlerinin senaryolarını yazmıştır.²⁵²⁶¹⁰

Evlilik Hayatı

Nebahat Çehre ile Evlilik

1967’de ünlü oyuncu Nebahat Çehre ile evlenmiştir. Ancak evliliklerinde şiddet vakaları yaşanmış, 1968’de bir kavga sonrası arabasını Çehre’nin üzerine sürüp ona çarptığı, köprücük kemikini kırdığı ve başına dikiş atıldığı belirtilmektedir. Kısa süre sonra boşanmışlardır.³

Fatoş Güney ile Evlilik

1970 yılında zengin bir ailenin kızı olan Fatoş Güney ile evlenmiştir. Fatoş Güney o sırada 17 yaşında İtalyan Lisesi öğrencisiydi. Evliliklerinde 3 Eylül 1971’de Yılmaz adında bir oğulları olmuştur.²⁷²⁸

16 yıllık evliliklerinin 10 yılı Güney’in hapishanede geçmesi nedeniyle ayrı geçmiştir. Fatoş Güney, bu dönemi şöyle anlatmıştır: “20 yaşındaydım. 20-30 yaş arasında gencecik bir insanı taş duvarların, demir parmakların ötesinde kendisine bağlı tutmuş biri”.²⁹

Sürgün ve Kaçış

Cezaevinden Kaçış

9 Ekim 1981’de Isparta Yarı Açık Cezaevi’nden izinli olarak çıktıktan sonra yurt dışına kaçmıştır. İsviçreli yapımcı Edi Hubschmid’in yardımıyla Antalya’nın Kaş ilçesinden Yunanistan’a, oradan İsviçre’ye ve sonrasında Fransa’ya geçmiştir.³⁰³¹²¹

Vatandaşlıktan Çıkarılma

26 Ekim 1982’de Türkiye Cumhuriyeti vatandaşlığından çıkarılmıştır. Devrimci kimliği nedeniyle askeri yönetim tarafından bu karar alınmıştır.³²³³

Paris Yılları ve Ölüm

Son Dönem

Son yıllarını Paris’te geçiren Güney, sürgündeki yaşamında bile sanat üretimine devam etmiştir. 1983’te “Duvar” filmini çekmiş, bu film Cannes Film Festivali’nde “Jüri Özel Ödülü”ne aday gösterilmiştir.³⁴⁶

Hastalık ve Ölüm

1978 yılından beri böbrek, mide ve karaciğer rahatsızlığı bulunan Güney, mide kanseri hastalığına yakalanmıştır. Uzun süren tedavi sürecine rağmen kurtarılamamış ve 9 Eylül 1984‘te Paris’te 47 yaşında hayatını kaybetmiştir.³⁵³³²⁵³²

Cenazesi Paris’teki Père Lachaise Mezarlığı‘nda toprağa verilmiştir. Bu mezarlık bugün hala anma mekanı olarak ziyaret edilmektedir.³⁶³⁷

Edebi Eserleri

Roman

Yılmaz Güney’in en önemli edebi eseri “Boynu Bükük Öldüler” (1971) romanıdır. Nevşehir Cezaevi’nde 16 aylık çalışmanın ürünü olan bu eser, 1972’de ilk Orhan Kemal Roman Armağanı‘nı kazanmıştır.³⁸³⁶¹⁵

Roman hakkında Güney şöyle demiştir: “Nevşehir Cezaevi’nde, siyasiler koğuşunun en dip köşesinde, rutubetli bir duvara komşu bir ranzada, geceli gündüzlü on altı aylık bir çalışmanın ürünüdür”.³⁹³⁸

Diğer Eserler

Yılmaz Güney’in diğer önemli eserleri şunlardır:⁴⁰⁴¹

Selimiye Üçlemesi (Hücrem, Salpa, Sanık)
Selimiye Mektupları
Gençlik Öyküleri
Soba, Pencere Camı ve İki Ekmek İstiyoruz
Oğluma Hikâyeler

Şiirleri

Güney aynı zamanda şair olarak da eserler vermiştir. En bilinen şiirleri arasında “Arkadaş”, “Bir Gün”, “Canım”, “Eskiden Bilmezdim Yalnızlığı”, “Köprü” gibi eserler yer almaktadır.⁴²⁴³

Yayıncılık Faaliyetleri

Güney Dergisi

1978 yılında hapisteyken eşi Fatoş Güney’in sahibi olduğu “Güney” dergisi yayın hayatına başlamıştır. Erden Kıral yazı işleri müdürü olmuş, Güney’in öykü, şiir ve genel fikirleri bu dergide yayınlanmıştır.²⁶

Dergi daha sonra “Proleter Devrimci Kültür Mücadelesinde Güney” adını almış ve politik yayın çizgisi benimsenmiştir. 12 Eylül Darbesi sonrası yasaklanan dergi, günümüzde hala yayımlanmaya devam etmektedir.⁴⁴⁴⁵²⁶

Kürt Kimliği ve Politikası

Kimlik Bilinci

Yılmaz Güney, Kürt kimliğini önemli bir şekilde öne çıkarmıştır. Kendisi bu konuda şöyle demiştir: “Siyasal ve bilimsel anlamda ulusal kimliğimin pek bilincinde değildim. Siyasal bilincim geliştikçe, kendi gerçeğimin farkına vardım. Asimile olmuş bir Kürt olduğumu anladım”.⁴⁶⁴⁷²⁰

Kürt Sorununa Yaklaşımı

Güney, 1970’li yılların sonunda yazdığı siyasal yazılarında Kürt kimliğini ve Kürtlerin kendi kaderlerini tayin hakkını savunmuştur. Güney’e göre Kürdistan sömürge idi ve dört ayrı parçası, dört devlet tarafından sömürgeleştirilmişti.²⁰

Son Konuşması

1984’te Paris Kürt Enstitüsü’nün düzenlediği Newroz gecesinde yaptığı konuşma, bilinen son konuşması olmuştur. Bu konuşmada “Yaşasın bağımsız, birleşik Kürdistan!” sloganını atmış ve “mutlaka kazanacağız” demiştir.⁴⁸⁴⁹

Uluslararası Tanınırlık ve Ödülleri

Cannes Film Festivali Başarısı

Yılmaz Güney, “Yol” filmiyle 1982 Cannes Film Festivali’nde Altın Palmiye ödülünü kazanarak Türkiye’den bu ödülü alan ilk yönetmen olmuştur. Ödülü alırken sağ yumruğunu havaya kaldırarak tarihi bir görüntü oluşturmuştur.¹⁷¹⁸

Diğer Uluslararası Ödüller

“Sürü” filmi: 1979 Locarno Film Festivali Altın Leopar ödülü¹⁷
“Yol” filmi: 1982 Altın Küre Ödülleri “Yabancı Dilde En İyi Film” dalında adaylık¹⁷
Berlin Film Festivali‘nden çeşitli ödüller⁵⁰⁵¹

Eleştirmenlerin Değerlendirmesi

Time dergisi eleştirmeni Richard Corliss, Güney’i “dünya çapında bir film yapımcısı” olarak tanımlamıştır. The Hollywood Reporter dergisi 2016’da “Yol”‘u “Altın Palmiye tarihinin en iyi 65. filmi” olarak sıralamıştır.¹⁷

Tartışmalı Yönleri

Eleştiriler

Yılmaz Güney’in hayatında tartışmalı yönler bulunmaktadır. Bunlar arasında cinayet suçlaması, kadına yönelik şiddet iddiaları ve siyasi suçları yer almaktadır.⁵²⁵³³

Savunmalar

Savunma yapanlar, Güney’in sanatı ile kişisel yaşamının ayrı değerlendirilmesi gerektiğini belirtmektedir. Sosyolog Ulus Baker, “Sanatçı kişiliği ile sinemasını ayırmak gerektiği yaklaşımının anlamsız olduğunu, çünkü yaşadıklarını yaşamamış olan bir Güney’in o filmleri üretme olasılığının bulunmadığını” belirtmiştir.⁵³⁵⁴

Mirası ve Etkisi

Türk Sinemasına Katkısı

Yılmaz Güney, Yeşilçam sinemasının tanışık olmadığı bir gerçekçiliği beyazperdeye taşıyarak Türkiye sinemasında kalıcı bir iz bırakmıştır. Filmlerinde toplumsal eşitsizlik, köylülerin sorunları, sınıf çatışması ve adalet arayışı gibi temaları işlemiştir.²¹⁵

Dünya Sinemasındaki Yeri

Güney’in filmleri dünya genelinde büyük ilgi görmüş ve birçok uluslararası festivalde ödül kazanmıştır. Sinemada elde ettiği başarılar, uluslararası bir üne ulaşmasını sağlamıştır.⁵⁰³¹⁷

Kültürel Etki

Bugün Adana Altın Koza Film Festivali’nde Yılmaz Güney adına özel bir ödül verilmektedir. Eserleri hala okunmakta ve filmleri izlenmektedir. Yaşadığı dönemde devrimcilerin halkla ilişki kurmasının yol açıcı neferlerinden biri olmuştur.⁴⁷³⁶

Çağdaş Değerlendirme

Günümüzde Yılmaz Güney’in mirası tartışılmaya devam etmektedir. Bir yandan sanatsal başarıları övülürken, diğer yandan kişisel yaşamındaki tartışmalı yönleri eleştirilmektedir. Ancak Türk sinemasının en önemli erkek oyuncularından ve yönetmenlerinden biri olarak kabul edilmektedir.⁵⁴⁵⁵³⁶⁵³

⁂